ZRU-1182-son Qonun: daxlsizlik va immunitetga ega shaxslar doirasi belgilandi, kafolatlarni buzganlik uchun 3–5 yil, og‘irlashtiruvchi holatlarda 8 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish

O‘zbekistonda kimlar daxlsizlik va immunitetga ega ekani belgilab berilgan, bu kafolatlarni buzganlik uchun jinoiy javobgarlik nazarda tutilgan qonun qabul qilindi. Bunday shaxslarni qonunga xilof ravishda ushlash yoki ularga nisbatan tergov harakatlarini o‘tkazish endi ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi.

ZRU-1182-son Qonun 2026-yil 14-oktabrda qabul qilingan, Norma.uz ma’lumotiga ko‘ra, 2026-yil 15-oktabrdan kuchga kirgan. U Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeks, Jinoyat kodeksi va Jinoyat-protsessual kodeksiga o‘zgartirishlar kiritadi.

Kimlar himoyalangan

Daxlsizlikka quyidagilar ega:

• Qonunchilik palatasi deputatlari va Senat a’zolari;
• Inson huquqlari bo‘yicha vakil (ombudsman) va Bola huquqlari bo‘yicha vakil;
• sudyalar, prokurorlar, tergovchilar, surishtiruvchilar va advokatlar;
• Markaziy saylov komissiyasi a’zolari;
• Prezidentlikka nomzodlar — nomzodlik maqomi davrida.

Immunitet Prezident, Prezident Administratsiyasi mansabdor shaxslari va ularning oila a’zolariga berilgan. Administratsiya rahbar xodimlari lavozimdan ketgandan keyin besh yil davomida daxlsizligini saqlab qoladi, biroq faqat xizmat vazifalariga aloqador bo‘lmagan harakatlar uchun.

Ushlash va javobgarlikka tortish

• Bunday shaxslarni ushlash va huquqni muhofaza qilish organlariga olib borish mumkin emas. Istisno — Jinoyat-protsessual kodeksiga muvofiq uch soatgacha ushlab turish.
• Jinoiy javobgarlikka tortish uchun tegishli palata, Prezident yoki boshqa vakolatli organning roziligi talab etiladi. Prezident Administratsiyasi rahbar xodimlari uchun — Bosh prokuror taqdimnomasiga asosan Prezidentning yozma roziligi.
• Telefon suhbatlarini eshitish va yozishmalarni nazorat qilish sud qarori yoki Bosh prokurorning yozma ruxsati bilan amalga oshiriladi.
• Ushbu talablar buzilgan holda olingan dalillar yaroqsiz deb topiladi.

Buzganlik uchun jazo

Bunday shaxsni bila turib qonunga xilof ravishda ushlash, majburan keltirish, unga nisbatan tergov harakatlarini o‘tkazish yoki bunga buyruq berish muayyan huquqdan mahrum qilgan holda 3 yildan 5 yilgacha ozodlikni cheklash yoki ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi. Agar qilmish takroran, guruh tomonidan, zo‘ravonlik yoki tahdid bilan, dalillarni soxtalashtirish, hibsga olish yoki qonunga xilof jinoiy ta’qib bilan sodir etilsa — 5 yildan 8 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish.

Mansabdor shaxslar va Prezident Administratsiyasi rahbar xodimlarining vazifalarini bajarishdagi qarorlari va harakatlari natijasida yetkazilgan zarar davlat budjeti hisobidan qoplanadi, ularga nisbatan regress talabi qo‘llanilmaydi.

Amalda bu nimani anglatadi. Qonun avvalo huquqni muhofaza qilish organlari xodimlariga taalluqli: himoyalangan shaxslarga nisbatan harakatlar endi tartib-qoidalarga qat’iy rioya qilishni talab etadi, aks holda jinoiy javobgarlik kelib chiqadi. Advokatlar va protsess ishtirokchilari uchun muhim: daxlsizlikka ega shaxslar ro‘yxati qonunda mustahkamlangan, qoidalar buzilib olingan dalillar qabul qilinmaydi. Normalarning aniq matnini lex.uz’dagi qonun matnidan tekshirish tavsiya etiladi.

Foto: Enric, Wikimedia Commons (CC BY 4.0)