Xorijiy kompaniya Oʻzbekistonda qanday biznes ochadi: MChJ, vakolatxona yoki IT Park

Xorijiy kompaniya Oʻzbekistonda uchta asosiy usulda ishlashi mumkin: oʻz MChJsini (shoʻba kompaniyasini) ochish, vakolatxonani akkreditatsiyadan oʻtkazish yoki — IT-biznes uchun — mahalliy yuridik shaxs orqali IT Park rezidenti maqomini olish. Oʻzbekiston aholisiga onlayn xizmatlarni yuridik shaxssiz ham sotish mumkin, lekin bunda soliq hisobiga turish va foydalanuvchilarning shaxsga doir maʼlumotlarini mamlakatdagi serverlarda saqlash kerak boʻladi. Quyida bu variantlar qanday farq qilishi va nimadan boshlash kerakligini koʻrib chiqamiz.

Qanday ishtirok shakllari mavjud

• MChJ (shoʻba kompaniya) — toʻlaqonli yuridik shaxs: shartnomalar tuzadi, xodimlarni yollaydi, tushum oladi. Savdo, ishlab chiqarish, dasturiy taʼminot ishlab chiqish va xizmatlar koʻrsatish uchun mos.
• Vakolatxona — yuridik shaxs emas, kompaniyaning «elchixonasi»: bozorni oʻrganadi, aloqalarni qoʻllab-quvvatlaydi, bosh ofis manfaatlarini ifodalaydi. Oʻzbekistonda savdo qilish va daromad olish uchun moʻljallanmagan.
• IT Park rezidenti — alohida shakl emas, balki IT-faoliyat bilan shugʻullanadigan mahalliy yuridik shaxs (odatda MChJ) oladigan maqom. U sezilarli soliq imtiyozlarini beradi.
• Yuridik shaxssiz ishlash — onlayn xizmatlar uchun mumkin, ammo soliq va shaxsga doir maʼlumotlar boʻyicha majburiyatlar bilan (ular haqida quyida).

Xorijiy ishtirokchili MChJni qanday roʻyxatdan oʻtkazish kerak

Tartib barcha MChJlar uchun umumiy boʻlib, 2026-yil 22-iyuldan amal qilayotgan yangi «Masʼuliyati cheklangan jamiyatlar toʻgʻrisida»gi OʻRQ-1137-son Qonun bilan tartibga solinadi. Ariza Davlat xizmatlari markazi yoki my.gov.uz orqali beriladi.

1. Nom, yuridik manzil va faoliyat turini tanlang.
2. Taʼsischining MChJ tashkil etish haqidagi qarorini va ustavni tayyorlang (ishtirokchilar bir nechta boʻlsa — taʼsis shartnomasini ham).
3. Xorijiy taʼsischi hujjatlarini yigʻing: roʻyxatdan oʻtgan mamlakatning savdo reestridan koʻchirma, imzo chekuvchining vakolatlarini tasdiqlovchi hujjatlar, Oʻzbekistondagi vakilga ishonchnoma.
4. Apostil qoʻydiring va davlat tiliga notarial tasdiqlangan tarjima qiling.
5. Direktorni tayinlang — u chet el fuqarosi yoki Oʻzbekiston fuqarosi boʻlishi mumkin; ishtirokchi boʻlishi shart emas.
6. Roʻyxatdan oʻtgandan keyin bank hisobvaragʻini oching va ustav fondiga hissani kiriting.

Qonunning 8-moddasidagi cheklovni hisobga oling: MChJning yagona ishtirokchisi bir shaxsdan iborat boshqa jamiyat boʻlishi mumkin emas (bitta aksiyadorli aksiyadorlik jamiyati bundan mustasno). Agar ona kompaniyangiz bitta shaxsga tegishli boʻlsa, tuzilmani oldindan muhokama qilgan maʼqul.

Apostil, kapital va xorijiy investitsiyalar ishtirokidagi korxona maqomi

Apostil. Oʻzbekiston chet el rasmiy hujjatlarini legallashtirish talabini bekor qiluvchi 1961-yilgi Gaaga konvensiyasi ishtirokchisi — u Oʻzbekiston uchun 2012-yil 15-aprelda kuchga kirgan. Ishtirokchi davlatlar (masalan, Yaponiya) hujjatlariga apostil qoʻyish kifoya, konsullik legalizatsiyasi kerak emas. Konvensiya ishtirokchisi boʻlmagan davlatlar hujjatlari konsullik legalizatsiyasidan oʻtkaziladi.

Ustav fondi. Qonun MChJ uchun eng kam ustav fondini belgilamaydi — u faqat ayrim faoliyat turlari uchun litsenziya talablarida nazarda tutilishi mumkin (OʻRQ-1137-son Qonunning 15-moddasi). Hissa taʼsis hujjatlarida koʻrsatilgan muddatda, lekin roʻyxatdan oʻtgan kundan boshlab bir yildan kechiktirmay toʻliq kiritilishi kerak.

Xorijiy investitsiyalar ishtirokidagi korxona. «Investitsiyalar va investitsiya faoliyati toʻgʻrisida»gi Qonunga koʻra, bunday korxonalarga xorijiy investitsiyalar ulushlar yoki ustav fondining kamida 15 foizini tashkil etadigan kompaniyalar kiradi. Qonun xorijiy investorlarga, xususan, daromadlarni erkin repatriatsiya qilishni kafolatlaydi va davlat organlari hamda banklarga ular uchun qonunchilikda nazarda tutilmagan qoʻshimcha talablar belgilashni taqiqlaydi.

Vakolatxona: qachon mos keladi

Xorijiy tijorat tashkilotlarining vakolatxonalari Vazirlar Mahkamasining 2024-yil 7-fevraldagi 76-son qarori bilan tasdiqlangan Nizom boʻyicha akkreditatsiyadan oʻtkaziladi. Ushbu Nizomga koʻra:

• ariza Davlat xizmatlari markazi yoki Yagona davlat xizmatlari portali orqali beriladi;
• koʻrib chiqish muddati — 5 ish kuni;
• akkreditatsiya guvohnomasi bir yildan uch yilgacha muddatga beriladi, uzaytirishni muddat tugashidan kamida bir oy oldin soʻrash kerak;
• davlat boji ijobiy qaror qabul qilinganidan keyin toʻlanadi;
• chet ellik xodimlar ulushi cheklangan.

Vakolatxona, agar siz hozircha bozorni oʻrganayotgan, hamkorlar qidirayotgan yoki distribyutorlarni qoʻllab-quvvatlayotgan boʻlsangiz, oʻrinli. Agar Oʻzbekistonda mijozlar bilan shartnomalar tuzish va tushum olishni rejalashtirsangiz, MChJ kerak.

IT Park: shartlar va imtiyozlar

Dasturiy taʼminot ishlab chiqadigan yoki IT-xizmatlar koʻrsatadigan, ayniqsa eksportga ishlaydigan kompaniya uchun eng foydalisi — MChJni roʻyxatdan oʻtkazib, IT Park rezidentligiga ariza berish. Rezident boʻlib Oʻzbekistonda roʻyxatdan oʻtgan yuridik shaxslar boʻladi; biznes-reja bilan ariza onlayn beriladi va parkning ekspert kengashi tomonidan koʻrib chiqiladi.

Asosiy imtiyozlar:

• 2028-yil 1-yanvargacha rezidentlar foyda soligʻi, QQS va ijtimoiy soliqdan ozod qilingan, xodimlar esa jismoniy shaxslar daromad soligʻini 12 foiz oʻrniga 7,5 foiz stavkada toʻlaydi;
• 2028-yil 1-yanvardan 2040-yil 1-yanvargacha rezidentlar QQSdan tashqari barcha soliqlardan ozod qilinadi — lekin faqat ularning daromadida eksport ulushi 50 foizdan oshsa (Soliq kodeksining 483-moddasi);
• eksportchi kompaniyalarning norezident taʼsischilariga dividendlar 2040-yil 1-yanvargacha rezidentlar uchun belgilangan stavkalar boʻyicha soliqqa tortiladi.

Misol. Aytaylik, yapon guruhi Toshkentda faqat xorijdagi buyurtmachilar uchun ishlaydigan dasturiy taʼminot ishlab chiqish MChJsini ochadi. IT Park rezidenti maqomini olgach, kompaniya foyda soligʻini toʻlamaydi, 2028-yildan esa eksport daromadining yarmidan koʻpini tashkil etar ekan, imtiyozlarni saqlab qoladi.

Yuridik shaxssiz ishlash mumkinmi

Ha, agar siz Oʻzbekistondagi jismoniy shaxslarga elektron shakldagi xizmatlar — dasturlar va maʼlumotlar bazalaridan foydalanish huquqi, elektron kitoblar va media kontent, onlayn reklama, xosting, bitimlar uchun maydonchalar (roʻyxat Soliq kodeksining 282-moddasida) koʻrsatsangiz. Biroq Soliq kodeksining 279-moddasiga koʻra, foydalanuvchilardan toʻlovni oʻzi oladigan xorijiy kompaniya xizmat koʻrsatish boshlanganidan keyin 30 kalendar kundan kechiktirmay soliq organlarida hisobga turishi va QQS toʻlashi shart (umumiy stavka — 12 foiz). Elektron xizmatlarning xorijiy yetkazib beruvchilari uchun qoidalar yangilanmoqda: bu moddalarga 2026-yil 12-dekabrdan kuchga kiradigan oʻzgartirishlar kiritilgan — amaldagi tahrir bilan solishtiring.

Doimiy muassasa xavfi ham bor (Soliq kodeksining 36-moddasi): agar kompaniyaning Oʻzbekistonda xodimlari, ofisi yoki uning nomidan shartnoma tuzadigan agenti paydo boʻlsa, soliq organi biznes mamlakatda yuritilmoqda deb topib, foyda soligʻini talab qilishi mumkin (umumiy stavka — 15 foiz). Mahalliy mijozlar bilan muntazam ishlashda yuridik shaxs odatda soddaroq va xavfsizroq boʻladi.

Shaxsga doir maʼlumotlar: serverlarni mahalliylashtirish

Bu talab koʻpincha eʼtibordan chetda qoladi. «Shaxsga doir maʼlumotlar toʻgʻrisida»gi Qonunning 27¹-moddasiga koʻra, Oʻzbekiston fuqarolarining shaxsga doir maʼlumotlariga axborot texnologiyalaridan, shu jumladan internetdan foydalangan holda ishlov berishda mulkdor va operator ularni Oʻzbekiston hududida jismonan joylashgan texnik vositalarda, Shaxsga doir maʼlumotlar bazalari davlat reyestrida roʻyxatdan oʻtkazilgan bazalarda yigʻishi, tizimlashtirishi va saqlashi shart.

Agar saytingiz Oʻzbekistondagi foydalanuvchilarning ismlari, telefonlari, manzillari yoki toʻlov maʼlumotlarini yigʻsa, ularni faqat xorijiy serverlarda saqlash mumkin emas — mamlakatda server yoki bulut va bazani roʻyxatdan oʻtkazish kerak. Bu Oʻzbekistonda yuridik shaxsi boʻlmagan kompaniyalarga ham taalluqli.

Roʻyxatdan oʻtgandan keyin soliqlar va bank hisobvaragʻi

• Foyda soligʻining umumiy stavkasi — 15 foiz, QQS — 12 foiz; kichik aylanmada aylanmadan olinadigan soliqni qoʻllash mumkin, IT Park rezidentlari uchun esa oʻz imtiyozlari amal qiladi.
• Hisobvaraq roʻyxatdan oʻtgandan keyin Oʻzbekiston bankida ochiladi. Bank mulkchilik tuzilmasi va yakuniy benefitsiarlarni tekshiradi — guruh hujjatlarini apostil va tarjima bilan oldindan tayyorlang.
• Soliqlar toʻlangandan keyin qolgan foydani xorijiy investor chet elga erkin oʻtkazishga haqli.

Qachon yuristga murojaat qilish kerak

Oddiy MChJni oʻzingiz ham roʻyxatdan oʻtkazishingiz mumkin, lekin xorijiy kompaniya uchun xatolar qimmatroqqa tushadi: hujjatlarga qaytadan apostil qoʻyiladi va tarjima qilinadi, notoʻgʻri tanlangan tuzilma esa faqat qayta tashkil etish orqali oʻzgartiriladi. Yurist yordami ayniqsa quyidagi hollarda kerak:

• vakolatxona, MChJ va yuridik shaxssiz ishlash oʻrtasida tanlov qilib, soliq oqibatlarini, jumladan doimiy muassasa xavfini baholamoqchisiz;
• IT Park rezidentligi rejalashtirilgan — faoliyat turlari va eksport modelini toʻgʻri tavsiflash muhim;
• sayt yoki ilova Oʻzbekistondagi foydalanuvchilarning shaxsga doir maʼlumotlariga ishlov beradi;
• guruhda bir necha egalik darajasi bor yoki ishtirokchi — bitta taʼsischili kompaniya.

Xalqaro huquq va investitsiyalar amaliyoti yuristlari shaklni tanlash, hujjatlarni tayyorlash va roʻyxatdan oʻtkazishni kuzatib borishda yordam beradi.

Qisqacha

• Savdo va xodim yollash uchun MChJ kerak; vakolatxona faqat manfaatlarni ifodalash uchun mos.
• Xorijiy taʼsischi hujjatlariga apostil qoʻyiladi va tarjima qilinadi — Oʻzbekiston 2012-yildan Gaaga konvensiyasi ishtirokchisi.
• MChJ uchun eng kam kapital yoʻq; kamida 15 foizlik xorijiy ulush kompaniyani xorijiy investitsiyalar ishtirokidagi korxonaga aylantiradi.
• IT Park rezidentlari 2028-yilgacha asosiy soliqlardan ozod, 2028–2040-yillarda — eksport 50 foizdan oshganda.
• Yuridik shaxssiz onlayn xizmatlar 30 kun ichida soliq hisobiga turishni va foydalanuvchi maʼlumotlarini Oʻzbekistonda saqlashni talab qiladi.

Foto: Guidecity, Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)