MChJ toʻgʻrisidagi yangi qonun: ustavda nimani tekshirish va uni oʻzgartirish kerakmi

Ha, qonun haqiqatan ham yangi: 2026-yil 22-iyuldan boshlab «Masʼuliyati cheklangan jamiyatlar toʻgʻrisida»gi 2026-yil 21-apreldagi OʻRQ-1137-son Qonun amal qilmoqda, 2001-yilgi avvalgi qonun esa oʻz kuchini yoʻqotdi. Qonun barcha MChJlar ustavni qayta roʻyxatdan oʻtkazishi shart boʻlgan alohida muddatni belgilamaydi, biroq koʻplab eski ustavlar endi yangi qoidalarga mos kelmaydi. Birinchi navbatda qaysi bandlarni tekshirish va oʻzgartirishlarni qanday kiritishni koʻrib chiqamiz.

Bu qanday qonun va qachondan amal qiladi

OʻRQ-1137-son Qonun 2026-yil 21-aprelda imzolangan va 71-moddaga koʻra rasmiy eʼlon qilinganidan keyin uch oy oʻtib — 2026-yil 22-iyulda kuchga kirgan. 68-modda bilan MChJlarni chorak asr tartibga solgan 2001-yil 6-dekabrdagi 310-II-son Qonun oʻz kuchini yoʻqotgan deb topildi. Qoʻshimcha masʼuliyatli jamiyat shakli yangi qonunda endi yoʻq — u faqat MChJlarga bagʻishlangan.

Asosiy yangiliklar:

• direktor va boshqaruv organlari aʼzolarining fidutsiar majburiyatlari — jamiyat manfaatlarida harakat qilish, uning mol-mulki va biznes imkoniyatlaridan shaxsiy maqsadlarda foydalanmaslik (44-modda);
• minoritar va majoritar ishtirokchilar toʻgʻrisidagi qoidalar, minoritar ishtirokchilar qoʻmitasi (47–48-moddalar);
• ixtiyoriy ravishda — kuzatuv kengashi, shu jumladan mustaqil aʼzolar bilan (39–41-moddalar);
• yirik bitimlar va affillangan shaxslar bilan bitimlarni maʼqullashning batafsil tartibi (49–59-moddalar);
• 50 foiz va undan ortiq ulushni qoʻlga kiritgan shaxsning qolgan ishtirokchilarga ularning ulushlarini bozor narxida sotib olishni taklif qilish majburiyati (21-modda);
• ustav fondi hisobini Qimmatli qogʻozlar markaziy depozitariysida yuritish imkoniyati (15-modda).

Ustavni majburiy oʻzgartirish kerakmi

Qonunda ustavlarni muvofiqlashtirish uchun oxirgi muddat belgilangan oʻtish normasi yoʻq. Demak, «eski ustav uchun» jarima yoʻq, amaldagi ustavlar avtomatik ravishda haqiqiy emas boʻlib qolmaydi. Lekin amalda bu hech narsa qilmaslik uchun sabab emas:

• ustavning yangi qonunga zid qoidalari nizoda yordam bermaydi — sud qonunni qoʻllaydi;
• 14-modda ustavda boʻlishi shart boʻlgan maʼlumotlarni sanab oʻtadi: ishtirokchining chiqish tartibi va oqibatlari, ulushning oʻtish tartibi, hujjatlarni saqlash va ishtirokchilarga axborot berish tartibi, filiallar, vakolatxonalar, shoʻba va qaram jamiyatlar haqidagi maʼlumotlar;
• koʻp masalalarni qonun ustav ixtiyoriga qoldiradi — agar ustavda hech narsa yozilmagan boʻlsa, sizga toʻgʻri kelmasligi mumkin boʻlgan qonundagi umumiy qoida amal qiladi.

Oqilona yondashuv — ustavni hozir tekshirib chiqish va oʻzgartirishlarni nizo paytida emas, ishtirokchilarning eng yaqin yigʻilishida kiritish.

Ishtirokchining chiqishi va ulush qiymatini toʻlash

Ishtirokchi boshqalarning roziligidan qatʼi nazar, qonun va taʼsis hujjatlarida nazarda tutilgan tartibda jamiyatdan chiqishga haqli (9-modda). Chiqqan ishtirokchining ulushi jamiyatga oʻtadi, jamiyat esa uning haqiqiy qiymatini oxirgi hisobot davri buxgalteriya hisoboti maʼlumotlari boʻyicha toʻlaydi yoki ishtirokchining roziligi bilan xuddi shunday qiymatdagi mol-mulkni beradi (23-modda). Toʻlash muddati — bir yil, agar ustavda qisqaroq muddat belgilanmagan boʻlsa.

Ustavda nimani tekshirish kerak: chiqish tartibi (ariza shakli, kimga beriladi), toʻlash muddati, mol-mulk bilan hisob-kitob qilish imkoniyati yozilganmi. Agar ikki-uch ishtirokchingiz boʻlsa, bittasining chiqishi aylanma mablagʻlarga jiddiy taʼsir qilishi mumkin — shartlarni oldindan oʻylab qoʻygan maʼqul.

Ulushni sotish va imtiyozli huquq

Qonunning 21-moddasiga koʻra:

• ulushni boshqa ishtirokchiga qolganlarning roziligisiz sotish mumkin, agar ustavda boshqacha talab qilinmagan boʻlsa;
• uchinchi shaxsga sotishga, agar ustav buni taqiqlamasa, yoʻl qoʻyiladi;
• bitim oddiy yozma shaklda rasmiylashtiriladi, notarial shakl faqat ustavda talab qilingan boʻlsa kerak;
• ulushga boʻlgan huquq xaridorga Tadbirkorlik subyektlarining yagona davlat reestriga yozuv kiritilgan paytdan oʻtadi.

Qolgan ishtirokchilar ulushni sotib olishda imtiyozli huquqqa ega, agar ular undan foydalanmasa — huquq jamiyatning oʻziga oʻtadi. Sotuvchi ishtirokchilar va jamiyatni narx va shartlar haqida yozma xabardor qiladi. Ishtirokchi sotib olish istagini yetti kun ichida bildirishi kerak, agar ulush bir oy ichida toʻliq sotib olinmasa (ustav boshqa muddat belgilashi mumkin), uni xuddi shu shartlarda uchinchi shaxsga sotish mumkin. Imtiyozli huquq buzilganda ishtirokchi uch oy ichida xaridor huquqlarini oʻziga oʻtkazishni sudda talab qilishi mumkin.

Misol. Aytaylik, MChJda uchtadan bir ulushga ega uch ishtirokchi bor va ulardan biri oʻz ulushini tanishiga 300 mln soʻmga sotmoqchi. Avval u ulushni hamkorlariga shu narxda yozma taklif qiladi. Agar bir oy ichida hech kim sotib olmasa, ulushni tanishiga sotish mumkin — lekin hamkorlarga taklif qilinganidan arzonroq va qulayroq shartlarda emas.

Nimani tekshirish kerak: ulush bilan bitimlar uchun ustavga koʻra notarius kerakmi, ulushning merosxoʻrlarga oʻtishiga ishtirokchilar roziligi talab qilinadimi, jamiyatda imtiyozli huquq bormi, qanday muddatlar belgilangan. Imtiyozli huquqning mutanosib tartibini faqat barcha ishtirokchilarning bir ovozdan qabul qilgan qarori bilan oʻzgartirish mumkin.

Umumiy yigʻilish: kvorum va ovoz berish

Qonun umumiy yigʻilish uchun alohida kvorum belgilamaydi: qarorlar faqat hozir boʻlganlarning emas, barcha ishtirokchilar ovozlarining umumiy sonidan koʻpchilik ovoz bilan qabul qilinadi (35-modda). Yaʼni ishtirokchining kelmasligi amalda «qarshi» ovozi kabi ishlaydi. Ustav fondini koʻpaytirish uchun kamida uchdan ikki ovoz kerak (17-modda), bir qator qarorlar esa bir ovozdan qabul qilinadi, masalan nopul hissalarning pul bahosini tasdiqlash (16-modda).

• ishtirokchilar yigʻilish haqida kamida 30 kun oldin xabardor qilinishi, qoʻshimcha masalalar esa kamida 15 kun oldin kiritilishi kerak (34-modda);
• jismoniy shaxs vakilining ovoz berish uchun ishonchnomasi — faqat notarial tasdiqlangan (35-modda);
• yigʻilishning mutlaq vakolatiga kiradigan masalalar boʻyicha sirtdan ovoz berish, agar ustav buni bevosita ruxsat bermasa, mumkin emas (37-modda);
• yigʻilish qarori ustidan ikki oy ichida sudga shikoyat qilish mumkin (45-modda).

Nimani tekshirish kerak: ustav qaysi masalalarni malakali koʻpchilik yoki bir ovozdan qabul qilinadigan qarorlarga kiritgan, elektron pochta orqali sirtdan ovoz berishga ruxsat berilganmi, yillik yigʻilish qachon oʻtkaziladi — qonun yil yakunlarini u tugaganidan keyin olti oydan kechiktirmay tasdiqlashni talab qiladi (32-modda).

Direktor, kuzatuv kengashi va yirik bitimlar

Direktorni umumiy yigʻilish ustavda belgilangan muddatga saylaydi (42-modda). Agar ustavda muddat koʻrsatilmagan boʻlsa, vakolatlar haqida savollar tugʻiladi — bu bandni tekshiring. Direktor jamiyat oldida aybli harakatlari yoki fidutsiar majburiyatlarni buzish natijasida yetkazilgan zararlar uchun javob beradi (46-modda), yirik bitim yoki affillangan shaxs bilan bitim tartibi buzilganda esa jamiyat qarzlari boʻyicha subsidiar javobgar boʻlishi mumkin.

Agar ustavda yuqoriroq chegara belgilanmagan boʻlsa, sof aktivlar qiymatining 25 foizidan ortiq mol-mulk bilan bogʻliq bitim yirik hisoblanadi; u haqda qarorni umumiy yigʻilish qabul qiladi (50-modda). Kuzatuv kengashi faqat ustavda nazarda tutilgan boʻlsa tuziladi, uning kvorumi — saylangan aʼzolarning kamida 75 foizi.

Ustav fondi va korporativ shartnoma

• Qonun eng kam ustav fondini belgilamaydi — u faqat litsenziya talablarida nazarda tutilishi mumkin (15-modda).
• Hissa taʼsis hujjatlarida belgilangan muddatda, lekin davlat roʻyxatidan oʻtganidan keyin bir yildan kechiktirmay toʻliq kiritilishi kerak.
• Qiymati 10 000 BHMdan ortiq nopul hissani (BHM 440 000 soʻm boʻlganda bu 4,4 mlrd soʻm) baholovchi tashkilot baholaydi.
• Ishtirokchilar soni 50 tadan oshmasligi kerak (8-modda).
• Ishtirokchilar Fuqarolik kodeksi qoidalari boʻyicha korporativ shartnoma tuzishga haqli (9-modda) — bu ustavni ortiqcha yuklamasdan ovoz berish, chiqish va ulushlarni sotish boʻyicha kelishib olishning qulay usuli.

Ustavga oʻzgartirish qanday kiritiladi va bu qancha turadi

1. Ishtirokchilarning umumiy yigʻilishini oʻtkazing (yoki yagona ishtirokchi qarorini qabul qiling) va bayonnoma rasmiylashtiring. Taʼsis hujjatlarini oʻzgartirish — yigʻilishning mutlaq vakolati (31-modda).
2. Ustavning yangi tahririni yoki oʻzgartirishlar matnini tayyorlang.
3. Hujjatlarni Davlat xizmatlari markazi yoki my.gov.uz portali orqali davlat roʻyxatidan oʻtkazishga topshiring.
4. Ustavdagi oʻzgartirishlar uchinchi shaxslar uchun davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan paytdan, pochta manzili, filiallar va vakolatxonalar oʻzgarishi esa roʻyxatdan oʻtkazuvchi organ xabardor qilingan paytdan kuchga kiradi (14-modda).

Roʻyxatdan oʻtkazish uchun davlat boji undiriladi; uning miqdorini tizim ariza berishda koʻrsatadi — toʻlashdan oldin kvitansiyadagi summani tekshiring. Taʼsis shartnomasiga kiritilgan oʻzgartirishlar davlat roʻyxatidan oʻtkazilmaydi (13-modda), lekin u ustavga zid boʻlsa, ustav ustunlikka ega (12-modda).

Qachon yuristga murojaat qilish kerak

Manzil yoki nomni oʻzingiz ham oʻzgartirishingiz mumkin. Ammo ustavni mazmunan qayta ishlash — xato yillar oʻtib, nizo paytida namoyon boʻladigan holat. Yurist yordami ayniqsa quyidagi hollarda kerak:

• jamiyatda bir nechta ishtirokchi bor va kelishmovchilik xavfi mavjud — chiqish, ulushlarni sotish va ovoz berish tartibini muvozanatlash kerak;
• investor jalb qilish yoki ulushni sotishni rejalashtiryapsiz — korporativ shartnoma, rozilik va imtiyozli huquq shartlari kerak boʻladi;
• xorijiy ishtirokchi, davlat ulushi yoki affillangan bitimlar bor;
• ishtirokchi allaqachon chiqish haqida arz qilgan yoki yigʻilish qarorlari ustidan nizolashmoqda — ikki va uch oylik muddatlar qisqa.

Korporativ huquq amaliyoti yuristlari ustavni OʻRQ-1137-son Qonunga muvofiqligini tekshiradi, ifodalarni taklif qiladi va roʻyxatdan oʻtkazish uchun hujjatlarni tayyorlaydi.

Qisqacha

• MChJ toʻgʻrisidagi yangi OʻRQ-1137-son Qonun 2026-yil 22-iyuldan amal qiladi, 2001-yilgi qonun oʻz kuchini yoʻqotdi.
• Ustavlarni qayta roʻyxatdan oʻtkazish uchun qatʼiy muddat yoʻq, lekin qonunga zid bandlar ishlamaydi.
• Chiqish tartibi va ulush qiymatini toʻlash muddati, imtiyozli huquq, bitimlarning notarial shaklini tekshiring.
• Yigʻilish qarorlari barcha ishtirokchilar ovozlaridan hisoblanadi, xabarnoma — 30 kun oldin.
• Oʻzgartirishlar DXM yoki my.gov.uz orqali roʻyxatdan oʻtkaziladi va shundan keyin uchinchi shaxslar uchun amal qiladi.

Foto: Blogtrepreneur, Wikimedia Commons (CC BY 2.0)