Firibgarlikda ayblashyapti: JKning 168-moddasi boʻyicha jazo va himoya yoʻllari

Oʻzbekistonda firibgarlik uchun jarimadan tortib 10 yilgacha ozodlikdan mahrum qilishgacha jazo tayinlanishi mumkin — hammasi summa va holatlarga bogʻliq. Biroq zarar qoplangan boʻlsa, sud endi ozodlikni cheklash ham, ozodlikdan mahrum qilish ham tayinlay olmaydi, qarzni qaytarmaslikning oʻzi esa firibgarlik hisoblanmaydi. Jinoyat kodeksining 168-moddasi har bir qismi boʻyicha nima kutishi, qarz bilan jinoyat oʻrtasidagi chegara qayerdan oʻtishi va dalillaringiz qabul qilinib, baholanishiga qanday erishish mumkinligini koʻrib chiqamiz.

Firibgarlik deb nimaga aytiladi

Jinoyat kodeksining 168-moddasiga koʻra, firibgarlik — aldash yoki ishonchni suiisteʼmol qilish yoʻli bilan oʻzganing mulkini yoki oʻzganing mulkiga boʻlgan huquqni qoʻlga kiritish. Oliy sud Plenumining 2023-yil 23-iyundagi 17-son qarorida ikkala usulni tushuntiradi:

• Aldash — oʻzi, vakolatlari, narsaning sifati va qiymati yoki niyatlari haqida bila turib yolgʻon maʼlumot berish yoxud aytilishi lozim boʻlgan faktlarni yashirish.
• Ishonchni suiisteʼmol qilish — mulk egasi bilan boʻlgan xizmat, shaxsiy yoki qarindoshlik munosabatlaridagi ishonchdan gʻarazli maqsadda foydalanish.

Asosiy soʻz — qasd. Ayblov uchun pul olingani va qaytarilmaganini isbotlashning oʻzi yetarli emas. Shaxs boshidanoq, pulni olishdan oldin vaʼdasini bajarmoqchi boʻlmaganini isbotlash kerak.

Oʻzbekistonda firibgarlik uchun qanday jazo bor

168-modda toʻrt qismdan iborat. Quyidagi summalar 2026-yil 1-sentabrdan amal qilayotgan 440 000 soʻmlik bazaviy hisoblash miqdori (BHM) boʻyicha hisoblangan.

1-qism — oddiy firibgarlik

BHMning 50 baravaridan 100 baravarigacha (22–44 mln soʻm) jarima yoki ikki yilgacha axloq tuzatish ishlari yoki bir yildan uch yilgacha ozodlikni cheklash yoxud uch yilgacha ozodlikdan mahrum qilish. Bu ijtimoiy xavfi katta boʻlmagan jinoyat.

2-qism — ancha miqdorda yoki guruh boʻlib oldindan til biriktirib

Ancha miqdor — BHMning 100 baravaridan 300 baravarigacha (44–132 mln soʻm). Jazo: BHMning 100 baravaridan 300 baravarigacha jarima yoki uch yilgacha axloq tuzatish ishlari yoki uch yildan besh yilgacha ozodlikni cheklash yoxud uch yildan besh yilgacha ozodlikdan mahrum qilish. Bu uncha ogʻir boʻlmagan jinoyat.

3-qism — koʻp miqdorda, takroran, axborot tizimidan foydalanib

Koʻp miqdor — BHMning 300 baravaridan 500 baravarigacha (132–220 mln soʻm). Bu qismga takroran yoki xavfli retsidivist tomonidan hamda axborot tizimidan, shu jumladan axborot texnologiyalaridan foydalanib sodir etilgan firibgarlik ham kiradi. Jazo: BHMning 300 baravaridan 400 baravarigacha jarima yoki ikki yildan uch yilgacha axloq tuzatish ishlari yoxud besh yildan sakkiz yilgacha ozodlikdan mahrum qilish.

4-qism — juda koʻp miqdorda va boshqa ogʻir holatlar

Juda koʻp miqdor — BHMning 500 baravari va undan ortigʻi (220 mln soʻm va undan koʻp). Bu qismga oʻta xavfli retsidivist, uyushgan guruh tomonidan va — 2026-yil iyunidan boshlab — xizmat mavqeidan foydalanib sodir etilgan firibgarlik ham kiradi. Jazo: BHMning 400 baravaridan 600 baravarigacha jarima yoki muayyan huquqdan mahrum qilgan holda sakkiz yildan oʻn yilgacha ozodlikdan mahrum qilish.

3 va 4-qismlar — ogʻir jinoyatlar. 2026-yilgi oʻzgarishlar 2026-yil 22-iyundagi OʻRQ-1155-son Qonun bilan kiritilgan: oʻshanda Jinoyat kodeksida zararni toʻliq qoplamagan firibgarlikda aybdor deb topilganlarni muddatidan ilgari shartli ozod qilish taqiqlandi.

Qarzmi yoki firibgarlikmi: chegara qayerda

Bu eng koʻp beriladigan savol va Oliy sud Plenumi unga aniq javob beradi. Agar shaxs qarz shartnomasi, tilxat yoki kafolat xati boʻyicha majburiyatini obyektiv sabablarga koʻra — mulkiy nochorlik, ogʻir kasallik, vaziyatning keskin oʻzgarishi tufayli — bajarmagan boʻlsa yoki pulni egallab olish qasdini isbotlab boʻlmasa, bu fuqarolik nizosi. Uni tergovchi emas, fuqarolik yoki iqtisodiy ishlar boʻyicha sud koʻradi.

Plenum tushuntirishiga koʻra, firibgarlik qasdidan, masalan, quyidagilar dalolat berishi mumkin:

• soxta hujjatlar yoki qalbaki kafolat xatlari;
• qarzlar va mol-mulk garovini yashirish;
• faqat bitim uchun tuzilgan soxta firma;
• kreditdan maqsadsiz foydalanish yoki uni naqdlashtirish.

Ammo bu belgilarning oʻzi ham aybni isbotlamaydi: har bir ishda shaxs majburiyatlarni bajarishni bila turib niyat qilmaganini aniqlash kerak. Plenum sudlardan oddiy fuqarolik-huquqiy munosabatlar ishtirokchilariga nisbatan firibgarlik ishlarini qonunga xilof ravishda qoʻzgʻatish holatlariga barham berishni alohida talab qiladi.

Misol. Aytaylik, siz tanishingizdan tovar xarid qilish uchun tilxat bilan 60 mln soʻm qarz oldingiz, ishlaringiz haqida halol aytdingiz, tovarni sotib oldingiz, lekin savdo yurishmadi va pulni oʻz vaqtida qaytara olmadingiz. Siz aloqadasiz va toʻlov jadvalini taklif qilyapsiz. Bu qarz va kreditor uni sud orqali undirishga haqli. Agar pul mavjud boʻlmagan shartnoma vaʼdasi bilan olingan va siz darhol qoʻngʻiroqlarga javob bermay qoʻygan boʻlsangiz — tergov bunda qasd belgilarini koʻradi.

Zararni qoplash va yarashuv: ular nimani oʻzgartiradi

168-modda boʻyicha jazoga taʼsir qiluvchi asosiy omil — zararni qoplash:

• Ozodlikdan mahrum qilinmaydi. 168-moddaning oxirgi qismida aniq yozilgan: yetkazilgan moddiy zararning oʻrni qoplangan taqdirda ozodlikni cheklash va ozodlikdan mahrum qilish tarzidagi jazo qoʻllanilmaydi. Plenum aniqlik kiritadi: zarar qisman qoplanganda sud bu masalani holatlarni hisobga olib hal qiladi.
• Yarashuv. 168-moddaning 1-qismi boʻyicha shaxs aybiga iqror boʻlsa, jabrlanuvchi bilan yarashsa va yetkazilgan zararni bartaraf etsa, jinoiy javobgarlikdan ozod qilinishi mumkin (JKning 66¹-moddasi). Ogʻir yoki oʻta ogʻir jinoyat uchun tugallanmagan yoki olib tashlanmagan sudlanganlik boʻlsa, bu qoʻllanilmaydi.
• Qilmishidan amalda pushaymon boʻlish. Ijtimoiy xavfi katta boʻlmagan yoki uncha ogʻir boʻlmagan jinoyatni birinchi marta sodir etgan shaxs aybini boʻyniga olib kelsa, chin koʻngildan pushaymon boʻlsa, jinoyatni ochishga faol yordam bersa va zararni bartaraf etsa, javobgarlikdan ozod qilinishi mumkin (JKning 66-moddasi).
• Muddatidan ilgari shartli ozod qilish. Zarar toʻliq qoplanmasa, bu endi mumkin emas.

Muhimi: zararni qoplash va aybni tan olish — har xil narsalar. Agar oʻzingizni aybsiz deb hisoblasangiz-u, ammo nizoni bartaraf etish uchun pulni qaytarishga tayyor boʻlsangiz, hisob-kitob iqror boʻlib koʻrinmasligi uchun uni qanday rasmiylashtirishni advokat bilan muhokama qiling.

Dalillarni qanday toʻplash va taqdim etish kerak

Gumon qilinuvchi va ayblanuvchi dalillar taqdim etish va iltimosnomalar berish huquqiga ega (Jinoyat-protsessual kodeksining 46 va 48-moddalari). Himoyachi dalillarni oʻzi toʻplashi mumkin: odamlarni ularning roziligi bilan soʻroq qilishi va tashkilotlardan hujjatlar soʻrashi. Bunday dalillar ish materiallariga qoʻshilishi va majburiy baholanishi lozim — bu JPKning 87-moddasida va «Advokatura toʻgʻrisida»gi Qonunning 6-moddasida bevosita yozilgan. Advokat soʻroviga tashkilotlar 15 kundan kechiktirmay, agar ish boʻyicha tergov boshlangani advokat tomonidan tasdiqlansa — uch ish kunidan kechiktirmay javob berishi shart.

Qanday harakat qilish kerak:

1. Bitim paytidagi niyatlaringizni koʻrsatadigan hamma narsani yigʻing: shartnoma, tilxat, messenjerdagi yozishmalar, bank koʻchirmalari, yuk xatlari, pul vaʼda qilingan joyga ketganini tasdiqlovchi dalillar.
2. Majburiyatni nima uchun bajara olmaganingizni koʻrsating: yetkazib berish buzilgani, kasallik, bozor yopilgani haqidagi hujjatlar, oʻzingizning qarzdorlaringizga qilgan daʼvolaringiz.
3. Hisob-kitob qilishga urinishlaringizni qayd eting: qisman oʻtkazmalar, taklif qilingan jadval, kreditorga yozilgan xatlar.
4. Ishga qoʻshish haqida yozma iltimosnoma bering — ilovalar roʻyxati bilan, tergovchiga. Qabul qilingani haqidagi belgi bilan nusxasini saqlang. Hujjatlar taqdim etilgani haqida bayonnoma tuziladi, rad etilganda esa tergovchi qaror chiqarishi shart (JPKning 202-moddasi).
5. Guvohlarni koʻrsating va ularni soʻroq qilishni soʻrang — bu ham yozma iltimosnoma bilan, har biri aynan nimani tasdiqlashi mumkinligini koʻrsatgan holda.

Sizni eshitishmasa, nima qilish kerak

Agar iltimosnoma rad etilsa yoki javobsiz qolsa, tergovchining harakatlari ustidan tergov boʻlinmasi boshligʻiga va tergov ustidan nazoratni amalga oshiruvchi prokurorga shikoyat qilish mumkin (JPKning 358-moddasi). Rad etish masalani butunlay yopmaydi: ish sudga yetib borganda oʻsha iltimosnomalarni qayta berish mumkin va sud har birini muhokama qilishi shart (JPKning 438-moddasi). Agar ayblov dalillari qoidabuzarliklar bilan olingan boʻlsa, himoya tomoni dastlabki eshituvda ularni chiqarib tashlash haqida iltimos qilishi mumkin.

Qachon advokatsiz boʻlmaydi

Qarz bilan firibgarlik oʻrtasidagi chegara qasd orqali oʻtadi, qasd esa tafsilotlar orqali isbotlanadi: pulni olayotganda nima degansiz, yozishmada nima yozgansiz, kechikishni qanday tushuntirgansiz. Soʻroqdagi bitta muvaffaqiyatsiz ibora tergov uchun asosiy dalilga aylanishi mumkin. Summa ancha miqdor va undan yuqori boʻlsa, ishda bir nechta jabrlanuvchi boʻlsa, siz allaqachon gumon qilinuvchi deb topilgan boʻlsangiz yoki zararni qoplash muhokama qilinayotgan boʻlsa, yolgʻiz harakat qilish xavfli. Advokat pozitsiyani shakllantirish, hujjatlarni yigʻish va iltimosnomalarni shunday yoʻnaltirishga yordam beradiki, ularni shunchaki eʼtiborsiz qoldirib boʻlmaydi. Batafsil — jinoyat ishlari boʻyicha himoya sahifasida.

Qisqacha

• JKning 168-moddasi boʻyicha jazo — summa va holatlarga qarab BHMning 50 baravari miqdoridagi jarimadan 10 yil ozodlikdan mahrum qilishgacha.
• Ancha miqdor — BHMning 100 baravaridan, koʻp miqdor — 300 baravaridan, juda koʻp miqdor — 500 baravaridan boshlanadi.
• Qarzni obyektiv sabablarga koʻra qaytarmaslik — fuqarolik nizosi; firibgarlik pul olinishidan oldin paydo boʻlgan qasdni talab qiladi.
• Zarar qoplangan boʻlsa, ozodlikni cheklash va ozodlikdan mahrum qilish qoʻllanilmaydi; 1-qism boʻyicha jabrlanuvchi bilan yarashish mumkin.
• Himoya dalillari ishga qoʻshilishi va baholanishi shart; ularni yozma iltimosnoma bilan taqdim eting va nusxalarini saqlang.

Foto: Blogtrepreneur, Wikimedia Commons (CC BY 2.0)