Oʻzbekistonda qarzni tilxat boʻyicha qanday qaytarish mumkin — tilxat boʻlmasa-chi

Qarzdor qoʻngʻiroqlarga javob bermay qoʻygan boʻlsa ham, qarzni sud orqali undirish mumkin. Tilxat boʻlsa, bu eng oson yoʻl. Tilxat boʻlmasa ham, bank oʻtkazmalari, yozishmalar yoki qarzning boshqa izlari saqlanib qolgan boʻlsa, imkoniyat bor. Quyida bosqichma-bosqich: pulni qanday talab qilish, qancha vaqtingiz borligi, daʼvoni qayerga berish, bu qancha turishi va qarzdor mol-mulkini yashirib qoʻymasligi uchun nima qilish kerakligi haqida.

Tilxat qachon majburiy va unda nima boʻlishi kerak

Fuqarolik kodeksiga koʻra, qarz shartnomasi pul topshirilgan paytdan boshlab tuzilgan hisoblanadi (732-modda). Agar qarzga bazaviy hisoblash miqdorining (BHM) 10 baravaridan koʻp pul berilsa, fuqarolar oʻrtasidagi shartnoma yozma boʻlishi kerak (733-modda). 2026-yil 1-sentabrdan BHM 440 000 soʻm, demak chegara — 4,4 mln soʻm. Qarz oluvchining tilxati qarzning yozma shakli hisoblanadi. Buning uchun notarius shart emas.

Yaxshi tilxatni qarz oluvchining oʻzi yozadi va imzolaydi. Unda quyidagilar boʻladi:

• qarz oluvchi va qarz beruvchining familiyasi, ismi, pasport maʼlumotlari;
• summa raqam va soʻz bilan hamda valyutasi;
• «qarzga oldim» degan soʻzlar — aynan qarzga, «saqlashga» yoki «sovgʻa» emas;
• qaytarish muddati yoki «talab qilinganda» sharti;
• agar kelishgan boʻlsangiz, foizlar;
• sana, joy va imzo.

Tilxat qoʻlingizda boʻlsa, aslini oʻzingizda saqlang. Sudga nusxasi beriladi, asli esa majlisda koʻrsatiladi.

Nimadan boshlash kerak: qaytarish haqida talab

Tilxatda muddat koʻrsatilgan boʻlsa, qarz shu sanagacha qaytarilishi kerak. Muddat boʻlmasa, qarz oluvchiga siz pulni talab qilgan kundan boshlab 30 kun beriladi (Fuqarolik kodeksining 735-moddasi). Shuning uchun birinchi qadam — yozma talabnoma.

1. Talabnoma yozing: kim, qachon va qancha qarz olgani, qanday asosda (tilxat, oʻtkazma) va qaysi sanagacha qaytarish kerakligi.
2. Uni tasdiq qoladigan qilib yuboring: xabarnomali buyurtma xat bilan yoki shaxsan topshirib, nusxangizga imzo qoʻydiring.
3. Matnni messenjerda ham yuboring. «Esimda, keyinroq beraman» degan javob — qimmatli dalil.
4. Tilxatdagi muddatni yoki muddat boʻlmasa, 30 kunni kuting.

Qonunga koʻra, fuqarolar oʻrtasidagi qarz boʻyicha talabnoma majburiy emas, lekin u 30 kunlik muddatni boshlab beradi va koʻpincha pulni oʻzi qaytaradi.

Qancha vaqtingiz bor

Umumiy daʼvo muddati — uch yil (Fuqarolik kodeksining 150-moddasi). U qaytarish muddati tugagan kundan hisoblanadi. Agar qarz «talab qilinganda» qaytariladigan boʻlsa, hisob talabingizdan keyingi 30 kun tugagach boshlanadi (154-modda).

Qarzdor qarzni tan olsa: pulning bir qismini qaytarsa, muhlat soʻrasa, yozma ravishda toʻlashga vaʼda bersa, muddat uziladi va yangidan boshlanadi (157-modda). Sud daʼvo muddatini faqat qarzdorning oʻzi arizasi boʻyicha qoʻllaydi (153-modda). Lekin u buni eslamaydi, deb umid qilmagan maʼqul.

Daʼvoni qayerga berish va bu qancha turadi

Daʼvo qarzdorning doimiy yashash joyidagi fuqarolik ishlari boʻyicha tumanlararo, tuman (shahar) sudiga beriladi (Fuqarolik protsessual kodeksining 33-moddasi). Uning qayerda yashashi nomaʼlum boʻlsa — mol-mulki joylashgan yoki oxirgi maʼlum manzili boʻyicha (34-modda). Arizani qogʻozda, pochta orqali yoki elektron shaklda berish mumkin (188-modda), jumladan my.sud.uz portali orqali.

Daʼvoga quyidagilarni ilova qiling:

• tilxat yoki qarzning boshqa dalillari nusxasi;
• summa hisob-kitobi: asosiy qarz, foizlar, neustoyka;
• talabnoma nusxasi va yuborilganini tasdiqlovchi hujjat;
• davlat boji toʻlangani haqidagi kvitansiya;
• javobgar uchun daʼvo va ilovalar nusxalari.

Fuqarolik ishlari boʻyicha sudda mulkiy daʼvo uchun davlat boji — daʼvo summasining 4 foizi, lekin 1 BHMdan kam emas («Davlat boji toʻgʻrisida»gi Qonunga ilova). Yutsangiz, sud sarflangan pulni javobgardan undiradi.

Misol. Aytaylik, siz tanishingizga 20 mln soʻm qarz berdingiz, muddat oʻtdi, u javob bermayapti. Boj 800 000 soʻm boʻladi (20 mlnning 4 foizi). Agar qarzga kechiktirish foizlarini ham qoʻshsangiz, boj umumiy summadan hisoblanadi.

Sud ishni tayyorlash tugaganidan keyin bir oydan kechiktirmay, murakkab ishlarda — ikki oygacha koʻradi (FPKning 207-moddasi).

Tezroq mumkinmi — sud buyrugʻi

Agar qarz notarial shartnoma yoki qarzdor tan olayotgan yozma bitim bilan tasdiqlangan boʻlsa, sud buyrugʻini soʻrash mumkin (FPKning 171-moddasi). Sudya uni majlissiz uch kunda chiqaradi. Lekin qarzdor 10 kun ichida eʼtiroz yuborsa, buyruq bekor qilinadi (181-modda) va oddiy daʼvo berishga toʻgʻri keladi. Shuning uchun buyruq qarzdorning eʼtiroz qiladigan narsasi boʻlmaganda mos keladi.

Qarzdan tashqari nimani undirish mumkin

• Shartnoma boʻyicha foizlar, agar ular tilxatda koʻrsatilgan boʻlsa (Fuqarolik kodeksining 734-moddasi).
• Kechiktirish uchun foizlar — pul qaytarilishi kerak boʻlgan kundan qaytarilgan kungacha (FKning 736 va 327-moddalari). Ular bank foizining hisob stavkasi boʻyicha hisoblanadi. Aniq hisob-kitobni daʼvoga ilova qilgan maʼqul, sud uni tekshiradi.
• Neustoyka — faqat tilxat yoki shartnomada toʻgʻridan-toʻgʻri yozilgan boʻlsa (FKning 260-moddasi).
• Sud xarajatlari — davlat boji, pochta xarajatlari, vakil uchun oqilona xarajatlar.

Qarzdor mol-mulkini yashirib qoʻymasligi uchun

Agar qarzdor mashinasini sotib yuborishi yoki pulini olib qochishi xavfi boʻlsa, daʼvo bilan birga yoki keyinroq suddan daʼvoni taʼminlashni soʻrang (FPKning 105–106-moddalari). Sud javobgarning mol-mulki va pullarini, jumladan hisobvaraqlardagi pullarni xatlashi yoki unga muayyan harakatlarni taqiqlashi mumkin. Arizada bu choralarsiz hal qiluv qarorini ijro etish nima uchun qiyin boʻlishini tushuntiring: masalan, avtomobil sotilayotgani haqidagi eʼlonni ilova qiling.

Cheklovlar bor: xatlov daʼvo summasiga mutanosib boʻlishi kerak, bunday ishlarda esa ish haqi, pensiya va stipendiyani xatlash mumkin emas. Daʼvo qanoatlantirilsa, xatlov hal qiluv qarori amalda ijro etilgunga qadar saqlanadi (FPKning 112-moddasi).

Tilxat boʻlmasa nima qilish kerak

Tilxat yoʻqligi qarzni haqiqiy emas qilib qoʻymaydi. Lekin summa 10 BHMdan koʻp boʻlsa, qarzni guvohlar bilan tasdiqlab boʻlmaydi (FKning 109 va 733-moddalari). Buning oʻrniga yozma va boshqa dalillardan foydalanish mumkin. Summa 10 BHMdan oshmasa, shartnoma ogʻzaki tuzilishi mumkin va bunda guvohlar qabul qilinadi.

Tilxat oʻrnini nima bosishi mumkin:

• Bank oʻtkazmasi — kartadan kartaga yoki hisobvaraqqa, ayniqsa toʻlov maqsadida «qarz» deb yozilgan boʻlsa.
• Yozishmalar — Telegram, WhatsApp, SMS orqali, unda odam qarz haqida gaplashadi, muhlat soʻraydi yoki qaytarishga vaʼda beradi.
• Audio va video yozuvlar — qarz haqidagi suhbatlar.
• Qisman qaytarishlar — qarzdordan sizga qaytgan oʻtkazmalar.

Muhim jihat: FPKga koʻra, yozishmaning bosma nusxasi yoki skrinshoti notarius tomonidan tasdiqlanmagan boʻlsa, oʻz-oʻzidan yozma dalil hisoblanmaydi (FPKning 89²-moddasi). Shuning uchun yozishmalar turgan telefonni saqlang va ularni oldindan notariusda tasdiqlating — ayniqsa qarzdor xabarlarni oʻchirib yuborishi mumkin boʻlsa.

Misol. Tanishingiz 15 mln soʻmni naqd qarzga oldi, tilxat yozmadi. Bir oydan keyin u Telegramda javob berdi: «15 million esimda, Yangi yildan keyin beraman». Bu xabar qarzning oʻzini ham, qarz tan olinganini ham tasdiqlaydi, demak daʼvo muddatini uzadi.

Pul oʻtkazma orqali berilgan boʻlsa-yu, qarzdor buni sovgʻa deb daʼvo qilsa, uni asossiz orttirilgan boylik sifatida qaytarishni talab qilish mumkin (FKning 1023-moddasi). Bunda siz qarz yoʻqligini bilganingiz yoki pulni hadya qilganingizni isbotlash endi uning zimmasiga tushadi (1030-modda).

Ichki ishlar organlariga murojaat qilish kerakmi? Qarzni qaytarmaslikning oʻzi fuqarolik nizosidir. Firibgarlik haqidagi ariza faqat odam boshidanoq pulni qaytarish niyatida boʻlmagan va sizni aldagan boʻlsagina maʼnoga ega.

Sud qarori bor — keyin nima

Hal qiluv qarori qonuniy kuchga kirgach, sud besh kun ichida ijro varaqasini beradi yoki iltimosingizga koʻra uni ijrochiga yuboradi. Fuqaroga varaqa my.gov.uz dagi elektron kabinetiga keladi (FPKning 448-moddasi). Qarzni majburan Majburiy ijro byurosi undiradi: hisobvaraqlar va mol-mulkni xatlaydi, ish haqining bir qismini ushlab qoladi, chet elga chiqishni cheklashi mumkin. Varaqani uch yil ichida ijroga taqdim etish mumkin («Sud hujjatlari va boshqa organlar hujjatlarini ijro etish toʻgʻrisida»gi Qonunning 27-moddasi).

Qachon advokat chaqirish kerak

Tilxatli oddiy ishlarni odamlar koʻpincha oʻzlari yuritadi. Yurist yordami ayniqsa quyidagi hollarda kerak:

• tilxat yoʻq va qarzni yozishmalar, oʻtkazmalar va yozuvlar bilan isbotlashga toʻgʻri keladi — bu yerda sud qaysi dalillarni qabul qilishi va ularni qanday toʻgʻri rasmiylashtirish muhim;
• daʼvo muddati deyarli tugagan yoki u qachon boshlangani bahsli;
• qarzdor pul olmaganini yoki kamroq olganini daʼvo qilmoqda;
• mol-mulk sotilib ketmasidan oldin uni zudlik bilan xatlash kerak;
• qarzdor chet elda yashaydi yoki qarz xorijiy valyutada.

Bunday ishlarda daʼvodagi xato yoki oʻtkazib yuborilgan muddat butun summaga tushishi mumkin. Sud nizolari va qarz undirish boʻyicha yurist dalillarni yigʻish, hisob-kitob qilish va yoʻlni tanlashda yordam beradi: daʼvo, sud buyrugʻi yoki muzokaralar.

Qisqacha

• 10 BHMdan (4,4 mln soʻm) koʻp qarz yozma boʻlishi kerak; qarz oluvchining tilxati — aynan yozma shakl.
• Qaytarish muddati koʻrsatilmagan boʻlsa, qarzdor talabingizdan keyin 30 kun ichida pulni qaytarishi shart.
• Daʼvo muddati — uch yil; qisman toʻlov yoki qarzni tan olish uni yangidan boshlaydi.
• Daʼvo qarzdorning yashash joyi boʻyicha beriladi; davlat boji — summaning 4 foizi, lekin 1 BHMdan kam emas.
• Tilxatsiz 10 BHMdan ortiq qarzni guvohlar tasdiqlay olmaydi, lekin oʻtkazmalar va notariusda tasdiqlangan yozishmalar yordam beradi.
• Qarzdor mol-mulkini yashirmasligi uchun daʼvo bilan birga xatlov soʻrang.

Foto: Central Bank of the Republic of Uzbekistan, Wikimedia Commons (Public domain)