Oʻzbekistonda merosni qanday rasmiylashtirish mumkin: muddatlar, hujjatlar, notarius

Oʻzbekistonda merosxoʻr meros qoldiruvchi vafot etgan kundan boshlab merosga huquq oladi — Rossiyadagidek uni olti oy ichida alohida «qabul qilish» shart emas. Olti oy — bu notarius meros huquqi toʻgʻrisidagi guvohnomani beradigan muddat. Quyida: qaysi notariusga borish, kim meros oladi, qanday hujjatlar yigʻish, rasmiylashtirish qancha turishi va chet elda, jumladan Rossiyada yashovchi merosxoʻr nima qilishi kerakligi haqida.

Meros qachon ochiladi va qaysi notariusga borish kerak

Meros shaxs vafot etgan kuni yoki uni vafot etgan deb eʼlon qilish haqidagi sud qarori qonuniy kuchga kirgan kuni ochiladi (Fuqarolik kodeksining 1116-moddasi). Merosning ochilish joyi — vafot etganning oxirgi doimiy yashash joyi. Agar u nomaʼlum boʻlsa — uning koʻchmas mulki yoki uning asosiy qismi joylashgan yer (1117-modda).

Meros huquqi toʻgʻrisidagi guvohnoma berish haqidagi ariza aynan merosning ochilish joyidagi notariusga beriladi (Fuqarolik kodeksining 1146-moddasi). Merosxoʻrlar bir nechta boʻlsa, bitta notariusga murojaat qilinadi: u umumiy meros ishini yuritadi.

Merosni rasmiylashtirish uchun muddat bormi

Bu Rossiya qoidalaridan asosiy farq. Fuqarolik kodeksining 1145-moddasiga koʻra merosxoʻr oʻz ulushiga merosning ochilish vaqtidan boshlab huquq oladi, agar keyinchalik undan voz kechmasa, meros olish huquqidan mahrum qilinmasa yoki uning foydasiga tuzilgan vasiyatnoma haqiqiy emas deb topilmasa. Qonun muayyan muddatda qabul qilish haqida ariza berishni talab qilmaydi.

Muddatlarga haqiqatan bogʻliq boʻlgan narsalar:

• Olti oy — u oʻtgach notarius meros huquqi toʻgʻrisidagi guvohnomani beradi. Undan oldin — faqat notariusda boshqa merosxoʻrlar yoʻqligi haqida maʼlumot boʻlsa (1146-modda).
• Merosdan voz kechish haqidagi arizani notariusga meros ochilgan kundan boshlab istalgan vaqtda berish mumkin, lekin uni qaytarib olib boʻlmaydi (1147-modda). Muayyan merosxoʻr foydasiga voz kechish mumkin.
• Yoʻq merosxoʻr bilan boʻlish. Agar merosxoʻr topilsa, qolganlar uni boʻlish haqida xabardor qilishi kerak; u uch oy javob bermasa, ular uning ulushini ajratib, merosni boʻlishga haqli. Agar u bir yil ichida topilmasa, ulushini ajratgan holda boʻlish ham mumkin (1151-modda).

Agar meros haqida kech bilgan boʻlsangiz va boshqa merosxoʻrlar sizning ulushingizsiz guvohnoma olib boʻlgan boʻlsa, huquqingizni yoʻqotmaysiz, lekin ular bilan kelishish yoki sudga borish kerak boʻladi. Sud talablari uchun daʼvo muddati amal qiladi — huquq buzilganini bilgan yoki bilishi lozim boʻlgan kundan boshlab umumiy muddat uch yil (Fuqarolik kodeksining 150 va 154-moddalari). Shuning uchun kechiktirmagan maʼqul.

Vasiyatnoma boʻlmasa kim meros oladi

Qonun boʻyicha merosxoʻrlar navbat tartibida chaqiriladi: keyingi navbat faqat oldingi navbat merosxoʻrlari boʻlmasa yoki ular voz kechsa meros oladi (Fuqarolik kodeksining 1134–1141-moddalari).

1. Birinchi navbat: farzandlar (shu jumladan farzandlikka olinganlar va vafotdan keyin tugʻilganlar), er (xotin) va ota-ona — teng ulushlarda. Agar farzand meros qoldiruvchidan oldin vafot etgan boʻlsa, uning ulushini uning farzandlari, yaʼni nevaralar oladi.
2. Ikkinchi: aka-uka va opa-singillar, ota va ona tomonidan bobo va buvilar.
3. Uchinchi: amaki, togʻa, amma va xolalar.
4. Toʻrtinchi: oltinchi darajagacha boshqa qarindoshlar.
5. Beshinchi: mehnatga layoqatsiz boqimandalar.

Er (xotin) nafaqat meros oladi, balki nikohda orttirilgan mol-mulkdagi oʻz ulushini ham saqlab qoladi (1143-modda). Avval umumiy mol-mulkdan tirik qolgan turmush oʻrtogʻining yarmi ajratiladi va merosga faqat vafot etganning ulushi kiradi.

Misol. Aytaylik, xotini, ikki farzandi va onasi qolgan erkak vafot etdi, kvartira esa nikohda sotib olingan. Kvartiraning yarmi — xotinning mulki. Ikkinchi yarmi birinchi navbatdagi toʻrt merosxoʻr oʻrtasida teng boʻlinadi: har biriga kvartiraning 1/8 qismi. Natijada xotinda 5/8, har bir farzand va onada 1/8 dan.

Vasiyatnoma boʻyicha meros va majburiy ulush

Vasiyatnoma notarius tomonidan tasdiqlanadi yoki qonunda koʻrsatilgan hollarda notarial tasdiqlanganga tenglashtiriladi (1124–1126-moddalar). Shaxs mol-mulkini istalgan kishiga vasiyat qilishi mumkin, ammo himoyalangan merosxoʻrlar bor. Voyaga yetmagan yoki mehnatga layoqatsiz farzandlar, shuningdek mehnatga layoqatsiz er (xotin) va ota-ona vasiyatnomadan qatʼi nazar qonun boʻyicha tegishli boʻladigan ulushning kamida yarmini oladi (Fuqarolik kodeksining 1142-moddasi).

Agar vasiyatnoma mol-mulkning faqat bir qismiga tegishli boʻlsa, qolgani qonun boʻyicha meros boʻlib oʻtadi. Vasiyatnoma bosim ostida yoki shakl buzilgan holda tuzilgan deb hisoblasangiz, u sudda nizolashiladi.

Notariusga qanday hujjatlar kerak

• merosxoʻrning pasporti yoki ID-kartasi;
• meros qoldiruvchining vafoti haqidagi guvohnoma;
• qarindoshlikni tasdiqlovchi hujjatlar: tugʻilganlik, nikoh, familiya oʻzgartirilganligi haqidagi guvohnomalar;
• vasiyatnoma, agar boʻlsa;
• mol-mulkka oid hujjatlar: kvartira yoki uy, avtomobil texpasporti, omonatlar va kompaniyalardagi ulushlar haqida maʼlumot;
• agar notarius bu maʼlumotni oʻzi ola olmasa — meros qoldiruvchining oxirgi yashash joyi haqidagi hujjat.

Harakatlar tartibi:

1. Merosning ochilish joyini aniqlang va shu hududdagi notariusni tanlang.
2. Meros huquqi toʻgʻrisidagi guvohnoma berish haqida hujjatlar bilan ariza bering.
3. Agar mol-mulkka biror narsa xavf solsa, notariusdan merosni muhofaza qilish choralarini koʻrishni soʻrang.
4. Vafot kunidan olti oy oʻtgach (yoki boshqa merosxoʻrlar aniq boʻlmasa — undan oldin) guvohnomani oling.
5. Guvohnoma asosida koʻchmas mulkka egalik huquqini roʻyxatdan oʻtkazing va avtomobilni qayta rasmiylashtiring.

Merosni rasmiylashtirish qancha turadi

Davlat bojlari «Davlat boji toʻgʻrisida»gi Qonun bilan belgilangan; 2026 yil 1 sentyabrdan 1 BHM = 440 000 soʻm:

• koʻchmas mulk yoki avtomototransport vositasiga guvohnoma — BHMning 50 foizi, yaʼni har bir obyekt uchun 220 000 soʻm;
• boshqa mol-mulkka guvohnoma — BHMning 30 foizi, 132 000 soʻm;
• merosni muhofaza qilish choralari — BHMning 30 foizi, 132 000 soʻm.

Merosxoʻrlar bir nechta boʻlsa, boj har birining ulushidan hisoblanadi, voyaga yetmaganlardan esa olinmaydi (Qonunning 20-moddasi). Meros qoldiruvchi bilan birga yashagan, vafot kuni oʻsha yerda roʻyxatda turgan va u yerda yashashda davom etayotgan merosxoʻrlar turar-joy uyi yoki kvartiraga guvohnoma uchun, shuningdek bank omonatlari, ish haqi, sugʻurta summalari va jamgʻarib boriladigan pensiya hisobvaragʻidagi mablagʻlarga guvohnoma uchun boj toʻlamaydi (11-modda). Notarius uyga chiqsa, boj ikki baravar miqdorda olinadi.

Agar merosxoʻr chet elda, jumladan Rossiyada yashasa

Chet el fuqaroligi meros olishga toʻsqinlik qilmaydi. Meros umuman olganda vafot etganning oxirgi doimiy yashash joyi boʻlgan davlat huquqi bilan, Oʻzbekistondagi koʻchmas mulk esa doimo Oʻzbekiston huquqi bilan tartibga solinadi (Fuqarolik kodeksining 1197 va 1199-moddalari). Shuning uchun Rossiya fuqarosi Toshkentdagi kvartirani Rossiyaning olti oylik muddati boʻyicha emas, balki yuqorida tavsiflangan qoidalar boʻyicha oʻzbek notariusida rasmiylashtiradi.

• Shaxsan kelish shart emas: notariusda yoki Oʻzbekiston konsulligida qarindosh yoki yuristga ishonchnoma berish mumkin.
• Oʻzbekiston va Rossiya oʻrtasida 1993 yilgi Minsk huquqiy yordam konvensiyasi amal qiladi: bir davlatda berilgan rasmiy hujjatlar umumiy qoidaga koʻra ikkinchisida legalizatsiyasiz qabul qilinadi. Tarjima kerakmi — notariusdan oldindan aniqlang.
• Merosdan voz kechmoqchi boʻlsangiz, buni ham vakil orqali qilish mumkin, lekin ishonchnomada bunday vakolat bevosita koʻrsatilgan boʻlishi kerak (1147-modda).
• Yer uchastkalari va ayrim turdagi mol-mulk uchun alohida qoidalar amal qiladi; chet ellik buni boʻlishdan oldin tekshirgani maʼqul.

Qachon advokat chaqirish kerak

Agar merosxoʻrlar oʻzaro kelishgan va hujjatlar joyida boʻlsa, notarius hammasini oʻzi rasmiylashtiradi. Advokat quyidagi hollarda kerak:

• vasiyatnoma boʻyicha nizo bor yoki kimdir majburiy ulushga daʼvo qilmoqda;
• boshqa merosxoʻrlar allaqachon guvohnoma olgan va sizning ulushingizni tan olmayapti;
• mol-mulkning bir qismi uchinchi shaxslar nomiga rasmiylashtirilgan, roʻyxatdan oʻtmagan yoki biznes bilan umumiy mulkda;
• siz chet elda yashaysiz va jarayonni oʻzingiz nazorat qila olmaysiz.

Bunday ishlarda dalillarni oʻz vaqtida yigʻish va daʼvo muddatini oʻtkazib yubormaslik muhim. Batafsil — oila va meros huquqi amaliyoti sahifasida.

Qisqacha

• Merosga huquq vafot kunidan boshlab paydo boʻladi; Rossiyadagidek «qabul qilish» uchun alohida muddat yoʻq.
• Guvohnomani notarius olti oydan keyin beradi (boshqa merosxoʻrlar boʻlmasa — oldinroq).
• Birinchi navbat — farzandlar, er (xotin), ota-ona teng ulushlarda; turmush oʻrtogʻi umumiy mulkdagi yarmini saqlab qoladi.
• Majburiy ulush — voyaga yetmagan va mehnatga layoqatsiz yaqinlar uchun qonuniy ulushning kamida yarmi.
• Boj — har bir koʻchmas mulk yoki avtomobil uchun 220 000 soʻm, boshqa mol-mulk uchun 132 000 soʻm.

Foto: Nikolai Bulykin, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)