Sudda yutdingiz, lekin pul toʻlanmayapti: Majburiy ijro byurosi qanday ishlaydi

Agar sud qarori qonuniy kuchga kirgan boʻlsa-yu, qarzdor toʻlamasa, undirishni Majburiy ijro byurosi (MIB) oʻz zimmasiga oladi. Davlat ijrochisi qarzdorning hisobvaraqlari va mol-mulkini xatlashi, ish haqining bir qismini ushlab qolishi va unga chet elga chiqishni taqiqlashi mumkin. Sizning vazifangiz — ijro varaqasini oʻz vaqtida topshirish, mol-mulkni qayerdan izlash kerakligini koʻrsatish va ish borishini nazorat qilish. Quyida bu qanday ishlashi, qanday muddatlar amal qilishi va ijrochi harakatsiz boʻlsa nima qilish kerakligi haqida.

MIB nima va ishingiz bilan kim shugʻullanadi

Majburiy ijro byurosi — Bosh prokuratura huzuridagi davlat organi. U sud qarorlari va boshqa organlar hujjatlarini ijro etadi. Ishlar bilan tuman (shahar) boʻlimlaridagi davlat ijrochilari shugʻullanadi. Yirik undirishlarni hududiy boshqarmalar (50 000 dan 100 000 BHMgacha) va markaziy apparat (100 000 BHM va undan ortiq) olib boradi («Sud hujjatlari va boshqa organlar hujjatlarini ijro etish toʻgʻrisida»gi Qonunning 8¹-moddasi, keyingi oʻrinlarda — Qonun).

Ijro harakatlari qarzdorning yashash yoki ish joyida yoxud mol-mulki joylashgan joyda amalga oshiriladi (Qonunning 25-moddasi). Agar qarzdor koʻchib ketgan boʻlsa, ijrochi hujjatni oʻzi boshqa boʻlimga yuboradi.

Ijro varaqasini qanday olish mumkin

Sud qarori qonuniy kuchga kirgandan keyin ijro etiladi. Odatda bu apellyatsiya uchun bir oylik muddat tugaganda, shikoyat berilgan boʻlsa — u koʻrib chiqilgandan keyin sodir boʻladi (FPKning 264 va 385¹-moddalari).

1. Qaror kuchga kirgandan keyin besh kun ichida sud ijro varaqasini beradi yoki iltimosingizga koʻra uni oʻzi ijrochiga yuboradi (FPKning 448-moddasi).
2. Fuqaroga varaqa elektron hujjat sifatida my.gov.uz dagi shaxsiy kabinetiga keladi. Kabinet boʻlmasa, varaqa qogʻozda beriladi.
3. Maʼlumotlarni tekshiring: qarzdorning familiyasi, tugʻilgan sanasi, manzili va JShShIRi, summa. Varaqada xato boʻlsa, ijrochi uni uch kun ichida qaytaradi (Qonunning 8 va 24-moddalari) va sud xatoni tuzatguncha kutishga toʻgʻri keladi.

Sud buyrugʻining oʻzi ijro hujjati hisoblanadi: u boʻyicha berilganidan 10 kun oʻtgach undirish mumkin.

Varaqani MIBga qanday topshirish kerak

Qarzdorning yashash joyidagi MIB boʻlimiga majburiy ijro haqida ariza bering va ijro varaqasini ilova qiling. Arizada quyidagilarni koʻrsating:

• pul oʻtkazish uchun bank hisobvaragʻingiz rekvizitlari;
• qarzdorning mol-mulki haqida bilganlaringizning hammasi: mashina, kvartira, ish joyi, banklar, biznesdagi ulush;
• mol-mulkni darhol roʻyxatga olish va xatlash haqidagi iltimos — ijrochi buni ijro ishini qoʻzgʻatish bilan bir vaqtda qilishga haqli (Qonunning 23-moddasi);
• qarzdorning Oʻzbekistondan chiqishini cheklash haqidagi iltimos.

Ish borishini onlayn kuzatish mumkin. my.gov.uz da ijro ishi taraflari uchun MIB xizmatlari bor: u yerda ish haqidagi maʼlumotlar koʻrinadi va ijrochiga murojaat yuborish mumkin. Qarzlar va cheklovlar mib.uz saytida va MIB.UZ ilovasida ham koʻrinadi. Maʼlumotni 1107 call-markazi beradi. Varaqaning oʻzini elektron shaklda topshirish mumkinmi, buni boʻlimda yoki 1107 raqami orqali aniqlang.

Qanday muddatlar amal qiladi

• Uch yil — ijro varaqasini ijroga taqdim etish uchun, qaror kuchga kirgan kundan boshlab (Qonunning 27-moddasi). Siz varaqani taqdim etganingizda va qarzdor qisman toʻlaganda muddat uziladi. Agar varaqa undirishning iloji boʻlmagani sababli qaytarilgan boʻlsa, uch yil qaytarilgan kundan yangidan hisoblanadi (28-modda). Oʻtkazib yuborilgan muddatni sud orqali tiklash mumkin (29-modda).
• Bir ish kuni — varaqa kelib tushgandan keyin ijro ishini qoʻzgʻatish uchun (23-modda).
• 15 kungacha — ijrochi qarzdorga ixtiyoriy toʻlash uchun beradigan muddat (23-modda).
• Ikki oy — shu muddat tugaganidan keyin ijro harakatlari uchun (30-modda). Lekin ijrochi ulgurmasa, ijro ishi tugatilmaydi.

Bu undiruvchiga qanchaga tushadi

Ijro ishidagi asosiy toʻlov — ijro yigʻimi — sizdan emas, qarzdordan undiriladi (Qonunning 77¹-moddasi): summa 1 000 BHMdan (440 mln soʻm) oshmasa — 5 foiz, oshsa — 2 foiz (Prezidentning 2020-yil 24-noyabrdagi PF-6118-son Farmoni).

Misol. Aytaylik, sud sizning foydangizga 30 mln soʻm undirdi. Agar qarzdor ixtiyoriy ijro muddatida toʻlamasa, undan qoʻshimcha ravishda ijro yigʻimi — 1,5 mln soʻm undiriladi. Siz oʻzingizning 30 mlningizni olasiz.

Ijro harakatlari xarajatlarini undiruvchi avans tariqasida toʻlashi mumkin (Qonunning 76-moddasi). Oddiy qarzlar boʻyicha qarzdor yoki uning mol-mulkini qidirish faqat undiruvchi xarajatlarni oldindan toʻlashga rozi boʻlsa eʼlon qilinadi (42-modda). Keyin bu pul qarzdordan undiriladi.

Ijrochi nima qila oladi

Majburiy ijro choralari Qonunning 46-moddasida, ijrochining vakolatlari esa 84-moddasida sanab oʻtilgan.

• Banklardagi hisobvaraqlar va omonatlardagi pullarni xatlash va hisobdan chiqarish, qarzdor va uning debitorlari hisobvaraqlariga inkasso topshiriqnomalari.
• Mol-mulkni xatlash va sotish: mashina, koʻchmas mulk, qimmatbaho buyumlar. Xatlangan mulk elektron onlayn-auksionlarda sotiladi.
• Ish haqi, pensiya va boshqa daromadlardan ushlab qolish — 50 foizdan koʻp emas (66-modda).
• Qarzdorga boshqalarning qarzlarini va uning mulkiy huquqlarini undirish.
• Oʻzbekistondan chiqishni vaqtincha cheklash — arizangizga koʻra yoki ijrochining tashabbusi bilan, agar qarzdor qarorni uzrli sabablarsiz bajarmagan boʻlsa (42¹-modda).
• Soʻrovlar — davlat organlari, banklar va tashkilotlarga qarzdorning daromadlari va mol-mulki haqida.
• Qarzdor va uning mol-mulkini qidirish (42-modda).

Cheklovlar ham bor. Qarzdor yoki uning oilasi doimiy yashaydigan yagona turar joyni, agar u garovda boʻlmasa, olib boʻlmaydi. Sud uyning faqat bir qismiga undirishga ruxsat berishi mumkin (52-modda). Hayot uchun zarur boʻlgan uy-roʻzgʻor buyumlari ham olinmaydi.

Agar qarzdor xatlangan mol-mulkni yashirsa yoki sotsa yoxud ijroga toʻsqinlik qilsa, unga maʼmuriy, ayrim hollarda esa jinoiy javobgarlik tahdid soladi (xususan, Jinoyat kodeksining 232¹ va 233-moddalari boʻyicha).

Ijrochi harakatsiz boʻlsa nima qilish kerak

Ikki oylik muddat oʻtdi, pul yoʻq va choralar haqida hech narsa maʼlum emasmi? Bosqichma-bosqich harakat qiling.

1. Materiallar bilan tanishing. Undiruvchi ijro ishi materiallarini oʻrganish, nusxa olish, iltimosnomalar berish va qoʻshimcha maʼlumotlar taqdim etishga haqli (Qonunning 11-moddasi). Qanday soʻrovlar yuborilgani va qanday javoblar kelganini koʻring.
2. Aniq iltimoslar bilan yozma iltimosnoma bering: banklardan va transport haqida maʼlumot soʻrash, muayyan mashinani xatlash, chiqishni cheklash, qidiruv eʼlon qilish.
3. Boʻysunuv tartibida shikoyat qiling — katta yoki bosh davlat ijrochisiga, MIBning yuqori turuvchi organiga.
4. Maʼmuriy sudga murojaat qiling — ijrochi joylashgan joy boʻyicha. Qaror, harakat yoki harakatsizlik ustidan shikoyat buzilish haqida bilgan kuningizdan boshlab 10 kun ichida beriladi (Qonunning 86¹-moddasi).
5. Prokuraturaga murojaat qiling: prokuror ijrochining qaroriga protest keltirishi mumkin.

Misol. Siz qarzdorning mashinasi borligini bilasiz, lekin ijrochi uch oydan beri faqat bankka soʻrov yuborish bilan cheklanmoqda. Mashina raqami va turish joyini koʻrsatib, uni xatlash haqida iltimosnoma bering. Javob boʻlmasa, harakatsizlik ustidan 10 kun ichida maʼmuriy sudga shikoyat qiling.

Agar undiradigan narsa boʻlmasa

Agar qarzdorning manzili ham, mol-mulki ham, puli ham topilmasa, ijro ishi tugatiladi, qarz haqidagi maʼlumotlar esa MIBning Majburiyatlar reyestriga kiritiladi (Qonunning 40-moddasi). U yerda ular oʻn yilgacha saqlanadi. Davlat organlari va banklar bu reyestrni onlayn tekshiradi (43³ va 43⁴-moddalar). Agar qarzdorda mol-mulk yoki daromad paydo boʻlsa, ijro ishi qayta tiklanadi. Shuningdek, varaqani muddat ichida yana taqdim etishingiz mumkin: varaqaning qaytarilishi qayta topshirishga toʻsqinlik qilmaydi.

Qachon advokat chaqirish kerak

Ish haqi yoki hisobvaraqlari bor qarzdordan oddiy undirish koʻpincha yuristsiz oʻtadi. Yordam quyidagi hollarda kerak:

• qarzdor suddan keyin mol-mulkini qarindoshlariga rasmiylashtirgan yoki sotgan — bunday bitimlarni baʼzan nizolashish mumkin;
• ijrochi harakatsiz va uning harakatsizligi ustidan qisqa, 10 kunlik muddatda shikoyat qilish kerak;
• varaqani taqdim etish muddati oʻtkazib yuborilgan yoki tugab bormoqda;
• qarzdor — kompaniya, mol-mulk esa uning ishtirokchilari yoki qarzdorlarida boʻlishi mumkin;
• qarzdor chet elga ketgan yoki mol-mulk boshqa davlatda.

Bu bosqichda sizda allaqachon qaror bor va uni muddatlar hamda passivlik sababli yoʻqotmaslik muhim. Sud nizolari va qarz undirish boʻyicha yurist mol-mulkni topish, iltimosnoma va shikoyatlarni tayyorlash va ijrochidan real harakatlarga erishishda yordam beradi.

Qisqacha

• Sud ijro varaqasini qaror kuchga kirgandan keyin besh kun ichida beradi; fuqaroga u my.gov.uz dagi kabinetiga keladi.
• Varaqani uch yil ichida taqdim etish mumkin; varaqa topshirilganda va qisman toʻlanganda muddat uziladi.
• Ijro yigʻimini qarzdor toʻlaydi: qarz 1 000 BHMdan oshmasa — 5 foiz, oshsa — 2 foiz.
• Ijrochi hisobvaraqlar va mol-mulkni xatlaydi, ish haqining 50 foizigacha ushlab qoladi va chet elga chiqishni cheklashi mumkin.
• Ijrochining harakatsizligi ustidan yuqori turuvchi ijrochiga yoki 10 kun ichida maʼmuriy sudga shikoyat qiling.
• Mol-mulk boʻlmasa, qarz oʻn yilgacha Majburiyatlar reyestriga kiritiladi va undirishni qayta tiklash mumkin.

Foto: Jiří Sedláček (Frettie), Wikimedia Commons (CC BY 3.0)