Ajralishda mol-mulkni boʻlish: nima teng boʻlinadi, nima boʻlinmaydi

Nikoh davrida orttirilgan hamma narsa umumiy qoidaga koʻra teng boʻlinadi — qaysi turmush oʻrtogʻi nomiga rasmiylashtirilgani va kim pul topgani ahamiyatsiz. Har birida nikohgacha boʻlgan, shuningdek sovgʻa yoki meros sifatida olingan mol-mulk boʻlinmaydi. Quyida: umumiy va shaxsiy mol-mulkka nimalar kiradi, sud qachon teng ulushlardan chetga chiqadi, ipotekadagi kvartira va qarzlar qanday boʻlinadi, nikoh shartnomasi nimani oʻzgartiradi va ajralishdan keyin boʻlish uchun qancha vaqt bor.

Er-xotinning umumiy mol-mulki nima

Oila kodeksining 23-moddasiga koʻra, agar qonun yoki nikoh shartnomasida boshqacha belgilanmagan boʻlsa, nikoh davrida orttirilgan mol-mulk er-xotinning birgalikdagi umumiy mulki hisoblanadi. Bunga quyidagilar kiradi:

• har birining ish haqi va tadbirkorlikdan daromadi, pensiya va nafaqalar (maxsus maqsadli toʻlovlardan tashqari — masalan, moddiy yordam yoki sogʻliqqa yetkazilgan zarar uchun tovon);
• umumiy daromadga sotib olingan kvartira, uy, avtomobillar;
• bankdagi omonatlar, qimmatli qogʻozlar, kompaniyalardagi ulushlar;
• nikoh qayd etilgunga qadar, lekin boʻlajak er-xotinning umumiy pullariga sotib olingan mol-mulk.

Kvartira kimning nomiga rasmiylashtirilgani yoki pulni kim toʻlagani ahamiyatsiz. Agar turmush oʻrtoqlardan biri uy xoʻjaligini yuritgan, bolalarni tarbiyalagan yoki boshqa uzrli sabab bilan mustaqil daromadga ega boʻlmagan boʻlsa, uning umumiy mol-mulkka huquqi xuddi shunday.

Nima boʻlinmaydi: shaxsiy mol-mulk

Har bir turmush oʻrtogʻining mulki boʻlib qoladi (Oila kodeksining 25–27-moddalari):

• nikohgacha unga tegishli boʻlgan narsalar;
• nikoh davrida sovgʻa, meros yoki boshqa begʻaraz bitimlar orqali olgan narsalari;
• shaxsiy foydalanishdagi buyumlar — kiyim, poyabzal va hokazo, hatto umumiy pulga sotib olingan boʻlsa ham. Istisno — zargarlik buyumlari va boshqa zebu ziynat buyumlari: ular boʻlinadi;
• bolalarning buyumlari — kiyim, maktab va sport anjomlari, musiqa asboblari: ular bolalar kim bilan yashasa, oʻshanga kompensatsiyasiz qoldiriladi;
• umumiy voyaga yetmagan farzandlar nomiga ochilgan omonatlar: ular bolalarga tegishli.

Ikki muhim istisno bor. Birinchisi: agar nikoh davrida bir turmush oʻrtogʻining shaxsiy mol-mulkiga uning qiymatini sezilarli oshirgan sarmoya kiritilgan boʻlsa (kapital taʼmir, rekonstruksiya, qayta jihozlash), sud uni umumiy deb topishi mumkin. Ikkinchisi: agar er-xotin ajralishdan oldin amalda oilaviy munosabatlarni toʻxtatib, alohida yashagan boʻlsa, sud bu davrda har biri orttirgan mol-mulkni shaxsiy deb topishi mumkin.

Har doim teng boʻlinadimi

Nikoh shartnomasida boshqacha nazarda tutilmagan boʻlsa, er-xotinning ulushlari teng deb topiladi (Oila kodeksining 28-moddasi). Ammo sud ulushlar tengligidan chetga chiqishga haqli:

• voyaga yetmagan bolalar manfaatlarini koʻzlab — masalan, bolalar qoladigan tomonning ulushini oshirib;
• turmush oʻrtoqlardan birining eʼtiborga loyiq manfaatidan kelib chiqib — xususan, ikkinchisi uzrsiz sabablarga koʻra daromad olmagan yoki umumiy mol-mulkni oila manfaatlariga zid sarflagan boʻlsa.

Sud teng ulushlardan chetga chiqishni qarorda batafsil asoslashi kerak, shuning uchun bunday holatlarni isbotlash lozim. Agar turmush oʻrtoqlardan biri umumiy pulni ikkinchisining irodasiga zid va oila manfaatlarida boʻlmagan holda sarflagan, mol-mulkni boshqa shaxsga oʻtkazgan, yashirgan yoki shikastlagan boʻlsa, sud boʻlishda bu mol-mulkni yoki uning qiymatini hisobga olishi mumkin.

Ipotekadagi kvartira, kreditlar va qarzlar qanday boʻlinadi

Er-xotinning umumiy qarzlari ularga berilgan ulushlarga mutanosib taqsimlanadi (Oila kodeksining 28-moddasi). Oliy sud Plenumi 2023 yil 20 fevraldagi 3-son qarorida tafsilotlarni tushuntiradi:

• nikohda kredit yoki ipoteka hisobiga sotib olingan kvartira — umumiy mulk, kredit boʻyicha qolgan qarz esa er-xotinning umumiy majburiyati;
• bank oldida er-xotin kvartiradagi ulushlariga mutanosib javob beradi, bank esa ishga uchinchi shaxs sifatida jalb qilinadi;
• agar bir tomon keyinchalik oʻz ulushidan koʻproq toʻlasa, kredit toʻliq yopilgach, ortiqcha toʻlovni ikkinchisidan undirish yoki ulushlarni qayta taqsimlashni talab qilishga haqli;
• agar kvartirani bir tomon nikohgacha kreditga olgan boʻlsa-yu, kredit nikoh davrida toʻlangan boʻlsa, nikoh davrida toʻlangan summalar umumiy hisoblanadi;
• toʻy uchun qarzlar va xarajatlar boʻlishda hisobga olinmaydi.

Mol-mulk ish koʻrilayotgan vaqtdagi bozor narxlari boʻyicha baholanadi, narx boʻyicha nizo boʻlsa ekspertiza tayinlanadi. Buyum bir tomonga oʻtsa, ikkinchisiga pul kompensatsiyasi belgilanadi. Natura holida boʻlib boʻlmaydigan kvartirani sud «boʻlib tashlamaydi»: kompensatsiya yoki foydalanish tartibini belgilash qoladi. Avtomobil odatda undan amalda foydalangan va haydovchilik guvohnomasi bor tomonga qoldiriladi.

Misol. Aytaylik, nikohda 900 mln soʻmga kvartira sotib olingan, shundan 300 mln soʻm hali bankka qarz. Ikki farzand bor, ular ona bilan qoladi. Agar sud tenglikdan chetga chiqish uchun asos topmasa, kvartira 1/2 ga 1/2 boʻlinadi va har biri bank oldida qoldiqning yarmi — 150 mln soʻm uchun javob beradi. Agar sud bolalar manfaatlarini koʻzlab onaning ulushini oshirsa, qarz ham yangi ulushlarga mutanosib taqsimlanadi.

Nikoh shartnomasi nimani oʻzgartiradi

Nikoh shartnomasini nikoh qayd etilgunga qadar (qayd etilgan kundan kuchga kiradi) yoki nikoh davrida istalgan vaqtda tuzish mumkin. U yozma tuziladi va notarial tasdiqlanadi (Oila kodeksining 29–31-moddalari); tasdiqlash uchun davlat boji olinmaydi.

Shartnomada butun mol-mulk yoki alohida buyumlarga nisbatan alohida yoki ulushli mulk rejimini belgilash, ajralishda nima kimga qolishini oldindan aniqlash mumkin. Shartnoma boʻlsa, mol-mulk uning shartlari boʻyicha, unda tilga olinmaganlari esa qonun boʻyicha boʻlinadi. Turmush oʻrtoqlardan birini oʻta noqulay ahvolga solib qoʻyadigan shartlarni — masalan, uni nikohda orttirilgan mol-mulkka huquqdan butunlay mahrum qiladigan shartlarni — sud uning daʼvosiga koʻra haqiqiy emas deb topishi mumkin. Nikoh shartnomasi bolalar bilan bogʻliq munosabatlarni tartibga sola olmaydi.

Mol-mulkni qanday boʻlish mumkin: kelishuv yoki sud

Umumiy mol-mulkni nikoh davrida, ajralish bilan bir vaqtda yoki undan keyin boʻlish mumkin (Oila kodeksining 27-moddasi). Agar kelishgan boʻlsangiz, boʻlish haqidagi kelishuvni imzolang — xohlasangiz, uni notarial tasdiqlatish mumkin. Nizo boʻlsa, ishni sud hal qiladi.

1. Umumiy mol-mulk roʻyxatini taxminiy bozor qiymati va har bir buyumga oid hujjatlar bilan tuzing.
2. Ikkinchi tomon mol-mulkni sotib yuborishi yoki yashirishidan xavotirda boʻlsangiz, suddan daʼvoni taʼminlash choralarini, masalan, xatlovni soʻrang.
3. Davlat bojini toʻlang — siz daʼvo qilayotgan mol-mulk qiymatining 4 foizi, lekin 1 BHMdan (440 000 soʻm) kam emas («Davlat boji toʻgʻrisida»gi Qonun). Boʻlish ajralish bilan birga soʻralsa, ajralish uchun boj alohida toʻlanadi.
4. Daʼvoni javobgar yashaydigan joydagi sudga bering; imoratga boʻlgan huquq haqidagi daʼvolarni imorat joylashgan yerdagi sud koʻradi. Buni my.sud.uz orqali onlayn qilish mumkin.
5. Agar boʻlish uchinchi shaxslar — masalan, fermer xoʻjaligi — huquqlariga daxl qilsa, sud uni alohida ishga ajratadi.

Eʼtibor bering: bir turmush oʻrtogʻi nomiga rasmiylashtirilgan umumiy koʻchmas mulkni faqat ikkinchisining notarial tasdiqlangan roziligi bilan sotish mumkin. Busiz tuzilgan bitimni turmush oʻrtogʻi bu haqda bilgan kundan boshlab bir yil ichida sudda nizolashishi mumkin (Oila kodeksining 24-moddasi).

Ajralishdan keyin boʻlish uchun qancha vaqt bor

Sobiq er-xotinning mol-mulkni boʻlish haqidagi talablariga uch yillik daʼvo muddati qoʻllaniladi (Oila kodeksining 27-moddasi). Muhim jihat: Plenum tushuntirishicha, u ajralish sanasidan emas, balki shaxs oʻz huquqi buzilganini bilgan yoki bilishi lozim boʻlgan kundan hisoblanadi — masalan, sobiq turmush oʻrtogʻi kvartirani sotganda yoki unga kiritmay qoʻyganda. Sud daʼvo muddatini faqat boshqa tarafning arizasiga koʻra qoʻllaydi, oʻzi buni qilmaydi. Shunday boʻlsa-da, yillab kechiktirmang: bu vaqt ichida mol-mulk sotilishi, dalillar esa yoʻqolishi mumkin.

Qachon advokat chaqirish kerak

Agar kim nimani olishi boʻyicha kelishgan boʻlsangiz, notarial kelishuv yetarli. Advokat quyidagi hollarda kerak:

• turmush oʻrtogʻingiz daromadini yashiradi, mol-mulkni qarindoshlariga rasmiylashtirgan yoki roziligingizsiz sotgan;
• boʻlishda biznes, kompaniyadagi ulush yoki fermer xoʻjaligi ishtirok etadi;
• kvartira ipotekada va bank manfaatlarini hisobga olish kerak;
• bolalar manfaatlarini koʻzlab kattaroq ulush olmoqchi yoki nikoh shartnomasini nizolashmoqchisiz.

Bunday nizolarda baholash, sarmoya va pul kelib chiqishi dalillari hal qiluvchi ahamiyatga ega. Bunday ishlar bilan ishlashimiz haqida batafsil — oila va meros huquqi sahifasida.

Qisqacha

• Nikohda orttirilgan — kimning nomiga rasmiylashtirilganidan qatʼi nazar umumiy; umumiy qoidaga koʻra teng boʻlinadi.
• Nikohgacha boʻlgan, sovgʻa qilingan va meros qolgan — shaxsiy, nikohda sezilarli sarmoya kiritilgan hollar bundan mustasno.
• Sud bolalar manfaatlarini koʻzlab yoki turmush oʻrtogʻi mol-mulkni isrof qilgan boʻlsa, teng ulushlardan chetga chiqishi mumkin.
• Ipoteka va umumiy qarzlar ulushlarga mutanosib boʻlinadi; toʻy qarzlari hisobga olinmaydi.
• Boʻlish uchun muddat — ajralish sanasidan emas, huquq buzilganini bilgan paytdan boshlab uch yil.

Foto: Quitochka, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)