Turmush oʻrtogʻingiz yoki oʻgʻlingiz ushlandi: dastlabki soatlarda nima qilish kerak

Agar turmush oʻrtogʻingiz, oʻgʻlingiz yoki boshqa yaqiningiz ushlab turilgan boʻlsa, uni sud qarorisiz koʻpi bilan 48 soat saqlash mumkin, oilaga esa ushlab turilgani va qayerda saqlanayotgani haqida xabar berilishi shart. Advokat uning oldiga darhol — amalda ushlangan paytdan boshlab kelishi va birinchi soʻroqqacha u bilan holi uchrashishi mumkin. Quyida dastlabki soatlarda nima qilish kerakligi, ushlangan kishi nimaga imzo qoʻymagani maʼqulligi va unga nima berib yuborish mumkinligi haqida.

Ushlab turilgan kishini qancha vaqt saqlashlari mumkin

Ushlab turish — jinoyat sodir etganlikda gumon qilinayotgan shaxsni qisqa muddatga ozodlikdan mahrum qilish. Jinoyat-protsessual kodeksining 226-moddasiga koʻra, u 48 soatdan oshmasligi kerak. Muddat bayonnoma tuzilgan paytdan emas, balki shaxs amalda ushlangan — erkin harakatlanish huquqi haqiqatda cheklangan paytdan hisoblanadi. Tergovchining iltimosiga binoan sud ushlab turishni yana 48 soatga uzaytirishi mumkin.

Bu vaqt ichida qonun bir necha narsani talab qiladi:

• boʻlimga olib kelingandan soʻng darhol ushlab turish bayonnomasini tuzish — qayerda, qachon, kim tomonidan va qanday asosda ushlangani koʻrsatiladi;
• prokurorga yozma ravishda xabar berish — olib kelingan paytdan boshlab 12 soat ichida;
• ushlab turish asosli ekanini tekshirish — 24 soatdan oshmagan muddatda;
• ushlangan kishini soʻroq qilish — olib kelingan paytdan boshlab 24 soatdan kechiktirmay.

Ushlab turish muddati tugaganda shaxs yo ozod qilinadi, yoki unga ayb eʼlon qilinib, ehtiyot chorasi masalasi hal etiladi. Qamoqqa olish yoki uy qamogʻiga oʻtkazish faqat sud tomonidan amalga oshiriladi. Ushlab turilgan vaqt keyinchalik qamoqda saqlash muddatiga va, agar ish shunga yetib borsa, jazo muddatiga qoʻshib hisoblanadi.

Misol. Aytaylik, oʻgʻlingizni koʻchada soat 18:00 da toʻxtatishdi, boʻlimga esa 20:00 da olib kelishdi. 48 soat 18:00 dan hisoblanadi, yaʼni ikki kundan keyin soat 18:00 da tugaydi. Shu vaqtgacha sud qarori boʻlmasa, uni qoʻyib yuborishlari kerak.

Ushlangan kishi qayerdaligini qanday bilish mumkin

Tergovchi yoki surishtiruvchi oila aʼzolaridan biriga ushlab turilgani va saqlanayotgan joyi haqida darhol xabar berishi, shuningdek uning ish yoki oʻqish joyiga maʼlum qilishi shart (JPKning 217-moddasi). Agar chet el fuqarosi ushlangan boʻlsa, Tashqi ishlar vazirligiga xabar beriladi. Ushlangan kishining oʻzi ham advokatga yoki yaqin qarindoshiga telefon qilish yoxud xabar yuborish huquqiga ega — bu JPKning 48 va 224-moddalarida bevosita yozilgan.

Ushlab turilganlar ichki ishlar boʻlimi yoki boshqa huquqni muhofaza qiluvchi organning xizmat xonalarida yoxud vaqtincha saqlash izolyatorida saqlanadi. Agar sizga hech kim qoʻngʻiroq qilmagan boʻlsa, quyidagicha harakat qiling:

1. Yaqiningizning oʻziga va yonida boʻlishi mumkin boʻlgan tanishlarga qoʻngʻiroq qiling. Bu qayerda, qachon sodir boʻlgani va kim ushlaganini aniqlang.
2. Tuman ichki ishlar boʻlimining navbatchilik qismiga — ushlangan joy yoki yashash joyi boʻyicha murojaat qiling.
3. Maʼlumot boʻlmasa, tuman prokuroriga ariza yozing. Prokuror ushlab turishning qonuniyligi ustidan nazorat qiladi: u saqlash joylariga istalgan vaqtda kirishi va qonunga xilof saqlanayotgan shaxsni darhol ozod qilishi mumkin («Prokuratura toʻgʻrisida»gi Qonunning 31-moddasi). Bosh prokuratura murojaatlarni 1007 qisqa raqami orqali ham qabul qiladi.

Advokatni qachon va qanday jalb qilish kerak

Himoyachi ishga shaxsning erkin harakatlanish huquqi amalda cheklangan paytdan boshlab qoʻyiladi (JPKning 49-moddasi). Advokatni qarindoshlar ham taklif qilishi mumkin — ushlangan kishining iltimosi yoki roziligi bilan (JPKning 50-moddasi). Birinchi soʻroqqacha ushlangan kishiga himoyachi bilan holi uchrashish imkoni berilishi shart va bu haqda bayonnoma tuziladi.

Nimalarni bilish muhim:

• Advokat himoyasidagi shaxs oldiga guvohnoma va order asosida kiradi. «Advokatura toʻgʻrisida»gi Qonunga koʻra, u bilan holi, uchrashuvlar soni va davomiyligi cheklanmagan holda va tergovchining ruxsatisiz uchrashadi.
• Tanlangan advokat 24 soat ichida kela olmasa, tergovchi boshqa advokat taklif qilishni maslahat beradi. Bunda tanlangan himoyachi istalgan vaqtda ishga kirishishga haqli.
• Oʻz advokatingiz boʻlmasa, tergovchi davlat hisobidan himoyachi bilan taʼminlaydi — u «Yuridik yordam» axborot tizimi orqali tayinlanadi.
• Sud qamoqqa olish yoki uy qamogʻi masalasini hal qilayotganda himoyachining ishtiroki majburiy.
• Advokatdan faqat oʻz tashabbusingiz bilan, advokat bilan holi uchrashgandan keyin voz kechish mumkin va bu jarayon videoga yozib olinadi (JPKning 52-moddasi). Agar ushlangan kishiga voz kechish haqidagi qogʻozga imzo qoʻyish «taklif» qilinsa, bu ehtiyot boʻlish uchun sabab.

Ushlab turilgan kishining qanday huquqlari bor

JPKning 48-moddasiga koʻra, gumon qilinuvchi quyidagi huquqlarga ega:

• nimada gumon qilinayotganini bilish;
• ushlab turilgani va turgan joyi haqida advokatga yoki yaqin qarindoshiga telefon qilish yoki xabar berish;
• himoyachiga ega boʻlish va u bilan holi uchrashish;
• ushlanganidan keyin 24 soatdan kechiktirmay soʻroq qilinishini talab qilish;
• koʻrsatuv berish yoki undan bosh tortish — va aytganlari unga qarshi dalil sifatida ishlatilishi mumkinligini bilish;
• ona tilida gapirish va tarjimon xizmatidan foydalanish;
• iltimosnomalar berish hamda tergovchi va prokurorning harakatlari ustidan shikoyat qilish.

Gumon qilinuvchi koʻrsatuv berishga va oʻzining aybsizligini isbotlashga majbur emas. Ushlab turish, huquqlarni tushuntirish va shaxsiy tintuv, umumiy qoidaga koʻra, videoga yozib olinadi. Agar joyida yozib boʻlmagan boʻlsa, huquqlar boʻlimga olib kelingandan keyin videoyozuv ostida tushuntirilishi kerak.

Ushlangan kishi nimaga imzo qoʻymagani va nima demagani maʼqul

Dastlabki soatlar eng asabiy vaqt boʻladi va aynan shunda odamlar keyin afsuslanadigan qogʻozlarga imzo chekishadi. Yaqiningizga advokat orqali bir necha oddiy qoidani yetkazing:

• Advokat bilan uchrashmaguncha koʻrsatuv bermaslik. Koʻrsatuvdan bosh tortish — qonuniy huquq, aybdorlik belgisi emas.
• Har bir bayonnomani oxirigacha oʻqish. Imzo har bir sahifaga qoʻyiladi. Rozi boʻlmagan har qanday narsani bayonnomaga mulohaza sifatida yozib qoʻyish mumkin (JPKning 92-moddasi).
• Notoʻgʻri yozilgan boʻlsa, imzo qoʻymaslik. Imzodan bosh tortilganda tergovchi bu haqda qayd qiladi, siz esa sababini tushuntirishga haqlisiz — bu tushuntirish ham bayonnomaga kiritiladi (JPKning 93-moddasi).
• Boʻsh blankalarga va oʻzingiz oʻqimagan «soʻzlaringizdan yozilgan» matnlarga imzo qoʻymaslik.
• Oʻzingiz xohlamasangiz, advokatdan voz kechish haqidagi qogʻozga imzo qoʻymaslik.

Aybni tan olishning oʻzi ayblov uchun asos boʻla olmaydi: u boshqa dalillar bilan tasdiqlanishi kerak (JPKning 112-moddasi). Shuning uchun «tan ol — qoʻyib yuboramiz» degan gap bayonnomadagi yozuvdan boshqa hech narsani kafolatlamaydi. «Masalani hal qilish» uchun hech kimga pul bermang: bu ozod boʻlishni tezlashtirmaydi va yangi jinoyat ishiga sabab boʻlishi mumkin.

Koʻrishish mumkinmi va nima berib yuborsa boʻladi

Ushlab turish davrida qarindoshlar bilan uchrashuv faqat materiallar ish yuritilayotgan tergovchi yoki surishtiruvchining yozma ruxsati bilan mumkin (JPKning 230-moddasi). «Jinoyat ishi boʻyicha ish yuritishda qamoqda saqlash toʻgʻrisida»gi Qonunning 22-moddasiga koʻra, ushlab turilgan kishiga ikki soatgacha davom etadigan bitta uchrashuv berilishi mumkin. Uchrashuvga pasport va yozma ruxsatnoma olib boriladi; boshqa hujjatlarni talab qilish taqiqlanadi.

Narsalar berib yuborishga ruxsat etiladi (shu Qonunning 28-moddasi):

• ushlab turish davrida — bitta posilka yoki banderol va umumiy vazni 12 kg gacha boʻlgan ikki marta oziq-ovqat;
• shifokorning yozma xulosasi boʻyicha dori-darmonlar — miqdori cheklanmaydi;
• homilador ayollar, voyaga yetmaganlar, kasallar, I–II guruh nogironligi boʻlgan shaxslar uchun berib yuboriladigan narsalar soni va vazni cheklanmaydi.

Xavfli yoki saqlash joyi qoidalari bilan taqiqlangan narsa va mahsulotlarni berib boʻlmaydi. Ruxsat etilgan roʻyxatni vaqtincha saqlash izolyatorining oʻzidan aniqlang.

Agar ushlangan kishining qaramogʻidagi bolalari, keksa ota-onasi yoki uy-joyi nazoratsiz qolgan boʻlsa, tergovchi ularni qarindoshlar yoki boshqa shaxslar vasiyligiga topshirishi va mol-mulkni qoʻriqlash choralarini koʻrishi shart (JPKning 218-moddasi). Bu haqda tergovchiga darhol ayting.

Qarindoshlar nima qilishi kerak: bosqichma-bosqich

1. Bilganlaringizning hammasini yozib qoʻying: vaqt, joy, kim ushlagani, mashina raqami, guvohlar.
2. Yaqiningiz qaysi boʻlim yoki izolyatorda ekanini aniqlang.
3. Advokat toping va unga ushlangan kishining F.I.Sh., tugʻilgan sanasi va voqea haqida bilgan hamma narsangizni yetkazing.
4. Shaxsga oid hujjatlarni yigʻing: ish joyidan maʼlumotnoma, tavsifnomalar, sogʻligʻi haqidagi maʼlumotnomalar, bolalarning tugʻilganlik haqidagi guvohnomalari. Ehtiyot chorasini tanlashda yoshi, sogʻligʻi, oilaviy ahvoli va mashgʻuloti hisobga olinadi (JPKning 238-moddasi) — bu hujjatlar foyda berishi mumkin.
5. Agar sud qamoqqa olishni tayinlagan boʻlsa, bu qaror ustidan 72 soat ichida apellyatsiya tartibida shikoyat qilish mumkin. Tergovchining ehtiyot chorasi toʻgʻrisidagi qarori ustidan prokurorga shikoyat qilinadi, u shikoyatni uch sutka ichida koʻrib chiqadi (JPKning 241-moddasi).
6. Ish tafsilotlarini ijtimoiy tarmoqlar va messenjerlarda muhokama qilmang: yozilgan har qanday narsa ish materiallariga tushishi mumkin.

Qachon advokatsiz xavfli

Dastlabki 48 soatda koʻp narsa hal boʻladi: birinchi bayonnomaga qanday koʻrsatuvlar kiradi, tergovchi qamoqqa olishni soʻraydimi va sud nimani eshitadi. Davlat himoyachisi — rasmiyatchilik emas, balki kafolat, ammo u axborot tizimi orqali tayinlanadi, qonun unga ishga kirishish uchun kamida toʻrt soat beradi va u soʻroqqacha vaziyatni har doim ham toʻliq oʻrganib ulgurmaydi. Oʻzingiz tanlagan advokat ertaroq ulguradi: soʻroqqacha holi uchrashadi, ushlab turish muddati va asoslarini tekshiradi, sud majlisiga oila va sogʻliq haqidagi hujjatlarni tayyorlaydi.

Ayblov ogʻir boʻlsa, kishiga bosim oʻtkazilayotgan yoki advokatdan voz kechishga koʻndirilayotgan boʻlsa, voyaga yetmagan yoki chet el fuqarosi ushlangan boʻlsa, himoyachisiz qolish ayniqsa xavfli. Jinoyat ishlari boʻyicha himoya qanday tashkil etilishi haqida batafsil — amaliyot sahifasida.

Qisqacha

• Sud qarorisiz ushlab turish amalda ushlangan paytdan boshlab 48 soatdan oshmaydi; sud uni yana 48 soatga uzaytirishi mumkin.
• Oilaga ushlab turilgani va saqlash joyi haqida darhol xabar berilishi shart; ushlangan kishi advokatga yoki qarindoshiga qoʻngʻiroq qilishga haqli.
• Advokat ushlangan paytdan boshlab ishga qoʻyiladi va birinchi soʻroqqacha himoyasidagi shaxs bilan holi uchrashadi.
• Advokatsiz koʻrsatuv bermang, bayonnomalarni oxirigacha oʻqing, mulohazalar yozing, boʻsh blankalarga va himoyachidan voz kechishga imzo qoʻymang.
• Uchrashuv — faqat tergovchining yozma ruxsati bilan; berib yuborish — umumiy vazni 12 kg gacha ikki marta, shifokor tayinlagan dorilar esa cheklanmaydi.

Foto: Dickelbers, Wikimedia Commons (CC BY 4.0)