Soʻroqqa chaqirishdi: guvoh va gumon qilinuvchining huquqlari

Agar sizni guvoh sifatida soʻroqqa chaqirishgan boʻlsa, borish kerak, lekin oʻzingizga va yaqinlaringizga qarshi koʻrsatuv berishga majbur emassiz, advokatni esa oʻzingiz bilan olib borishga haqlisiz. Gumon qilinuvchi umuman koʻrsatuv berishdan bosh tortishi mumkin, uning birinchi soʻrogʻidan oldin esa tergovchi himoyachi ishtirokini taʼminlashi shart. Quyida chaqiruv qogʻozida nima boʻlishi kerakligi, kelmaslik nimaga olib kelishi, soʻroq qanday oʻtishi va guvoh gumon qilinuvchiga aylanadigan paytni qanday qoʻldan boy bermaslik haqida.

Chaqiruv qogʻozida nima boʻlishi kerak

Ozodlikda boʻlgan guvoh, gumon qilinuvchi va ayblanuvchi tergovchi, surishtiruvchi, prokuror yoki sudga chaqiruv qogʻozi bilan chaqiriladi (Jinoyat-protsessual kodeksining 97-moddasi). U pochta orqali yuboriladi yoki chopar orqali topshiriladi. Telefonogramma, telegramma yoki faks orqali ham chaqirish mumkin.

Chaqiruv qogʻozida quyidagilar koʻrsatilishi kerak:

• kim va qanday maqomda chaqirilayotgani — guvoh, jabrlanuvchi, gumon qilinuvchi;
• qaysi manzilga va aynan kimning huzuriga;
• kelish kuni va soati;
• uzrli sababsiz kelmaslik oqibatlari.

Chaqiruv qogʻozi tilxat olib topshiriladi. Agar uyda boʻlmasangiz, uni siz bilan birga yashaydigan voyaga yetgan oila aʼzosiga berib qoʻyishlari mumkin. Qaysi maqomda chaqirilayotganingizga eʼtibor bering — huquqlaringiz shunga bogʻliq. Agar maqom koʻrsatilmagan boʻlsa, soʻroq boshlanishidan oldin buni tergovchidan soʻrang.

Soʻroqqa bormaslik mumkinmi

Guvoh chaqiruvga binoan hozir boʻlishi, oʻziga maʼlum boʻlgan narsalarni haqqoniy soʻzlab berishi va savollarga javob qaytarishi shart (JPKning 66-moddasi). Gumon qilinuvchi ham chaqiruvlarga binoan hozir boʻlishi shart (JPKning 48-moddasi). Agar uzrli sababsiz kelmasangiz, tergovchi majburiy keltirish toʻgʻrisida qaror chiqarishi mumkin — u holda sizni politsiya olib keladi (JPKning 261–263-moddalari).

Belgilangan kuni kela olmasangiz — masalan, kasallik yoki xizmat safari tufayli — tergovchiga oldindan telefon orqali va yozma ravishda xabar bering hamda tasdiqlovchi hujjatni ilova qiling. Soʻroqni boshqa sanaga koʻchirishni soʻrang. Shu bilan oʻzingizni chetga olmayotganingizni koʻrsatasiz.

Kelmaslikni gapirishdan bosh tortishdan farqlash muhim. Kelib, qonuniy asossiz koʻrsatuv berishdan bosh tortgan guvoh Jinoyat kodeksining 240-moddasi boʻyicha javobgarlikka tortilishi mumkin: BHMning 25 baravarigacha (BHM 440 000 soʻm boʻlganda — 11 mln soʻmgacha) jarima yoki 360 soatgacha majburiy jamoat ishlari. Bila turib yolgʻon koʻrsatuv berish uchun — JKning 238-moddasi boʻyicha, ozodlikdan mahrum qilishgacha javobgarlik bor. Shuning uchun yolgʻon gapirmasdan, qonun ruxsat bergan joyda javob bermaslik huquqidan foydalangan maʼqul.

Guvohga advokat kerakmi

Ha, guvoh advokatning yuridik yordamidan foydalanish va tergov harakatlarida u bilan birga ishtirok etish huquqiga ega (JPKning 66-moddasi). Guvohning advokati ishga chaqiruv paytidan boshlab — guvohnoma va order asosida qoʻyiladi (JPKning 66¹-moddasi). Agar siz advokat bilan kelgan boʻlsangiz, soʻroq uning ishtirokida oʻtkaziladi (JPKning 114-moddasi).

Guvohning advokati nimalar qila oladi:

• sizni qaysi ish boʻyicha chaqirishganini bilish;
• soʻroqda ishtirok etish va sizga qisqa maslahatlar berish;
• tergovchining ruxsati bilan sizga savollar berish;
• soʻroq oxirida huquqlaringiz buzilgani haqida bayonot berish — u bayonnomaga kiritilishi shart.

Shu ishning oʻzida boshqa tomon himoyachisi guvohning advokati boʻla olmaydi. Agar sizni ish beruvchingiz, sherigingiz yoki qarindoshingiz ishtirok etayotgan ish boʻyicha chaqirishsa, advokat aynan sizning manfaatlaringizni himoya qilishi kerak.

Oʻziga va yaqinlariga qarshi koʻrsatuv bermaslik huquqi

JPKning 66-moddasiga koʻra, guvoh oʻziga va yaqin qarindoshlariga qarshi koʻrsatuv bermaslik huquqiga ega. Jinoyat kodeksi yaqin qarindoshlar deb ota-onalar, tugʻishgan va oʻgay aka-uka va opa-singillar, er-xotin, bolalar (shu jumladan farzandlikka olinganlar), buvi-buvalar, nevaralar, shuningdek er yoki xotinning ota-onasi, aka-uka va opa-singillarini tushunadi.

Bu huquqdan bir nechta muhim xulosa kelib chiqadi:

• Gumon qilinuvchi yoki ayblanuvchining yaqin qarindoshlari u haqida faqat oʻz roziligi bilan soʻroq qilinishi mumkin (JPKning 116-moddasi).
• Ular koʻrsatuv berishdan bosh tortganlik uchun javobgarlik haqida ogohlantirilmaydi (JPKning 117-moddasi).
• Gumon qilinuvchining yaqin qarindoshlari ham, oʻziga qarshi koʻrsatuv berishdan bosh tortgan guvoh ham koʻrsatuv bermaganlik uchun javobgar boʻlmaydi (JKning 240-moddasi).

Misol. Aytaylik, akangiz mablagʻni talon-toroj qilishda gumon qilinmoqda, sizni esa guvoh sifatida chaqirishdi. Siz: «JPKning 66-moddasi asosida akamga qarshi koʻrsatuv berishdan bosh tortaman», deyishga haqlisiz. Bu jinoyat ham, tergovga hurmatsizlik ham emas. Bosh tortish bayonnomaga yozilishi kerak.

Gumon qilinuvchiga qonun bundan ham koʻproq imkon beradi: u umuman koʻrsatuv berishdan bosh tortishga haqli va oʻzining aybsizligini isbotlashga majbur emas (JPKning 48-moddasi).

Soʻroq qanday oʻtadi

Soʻroq tergov joyida yoki soʻroq qilinuvchi turgan joyda oʻtkaziladi (JPKning 96-moddasi). Tartib quyidagicha:

1. Tergovchi shaxsingizni aniqlaydi va qaysi tilda koʻrsatuv berishingizni bilib oladi. Agar soʻroq tilini yaxshi bilmasangiz, sizga tarjimon beriladi.
2. Sizga huquq va majburiyatlaringiz tushuntiriladi. Guvoh koʻrsatuv berishdan bosh tortganlik va yolgʻon koʻrsatuv berganlik uchun javobgarlik haqida ogohlantiriladi — bu haqda bayonnomaga imzo chekasiz.
3. Avval sizga bilganlaringizni erkin hikoya qilib berish taklif etiladi. Keyin aniqlashtiruvchi savollar beriladi. Ishora qiluvchi, yaʼni kutilayotgan javobga yoʻnaltiruvchi savollar berish taqiqlanadi (JPKning 102-moddasi).
4. Eslab qolish qiyin boʻlgan raqamlar va tafsilotlar haqida gap ketganda, yozuvlar va hujjatlardan foydalanishingiz mumkin (JPKning 103-moddasi).

Soʻroqning umumiy davomiyligi — bir kunda sakkiz soatdan oshmasligi kerak, dam olish va ovqatlanish uchun bir soatlik tanaffus bunga kirmaydi (JPKning 107-moddasi).

Bayonnoma: oʻqing, toʻldiring, notoʻgʻrisiga imzo chekmang

Soʻroq jarayoni bayonnomaga — birinchi shaxs tilidan va imkon qadar soʻzma-soʻz yoziladi. Savol va javoblar qanday tartibda berilgan boʻlsa, shunday tartibda, javob berishdan bosh tortgan savollaringiz ham qayd etiladi (JPKning 106-moddasi). Bayonnomadan tashqari audio yoki video yozuv ham olib borilishi mumkin.

Bayonnoma bilan nima qilish kerak:

1. Uni toʻliq oʻqing yoki tergovchidan ovoz chiqarib oʻqib berishni soʻrang.
2. Ifodalarni solishtiring. «Eslay olmayman» va «bunday boʻlmagan» — har xil javoblar. Bitta soʻzdagi noaniqlikni keyin tuzatish qiyin.
3. Qoʻshimcha va tuzatishlar kiriting. Bu JPKning 66-moddasi boʻyicha sizning huquqingiz. Yozma mulohazalar bayonnomaga ilova qilinadi (JPKning 92-moddasi).
4. Koʻrsatuvlarni oʻz qoʻlingiz bilan yozib berishni soʻrang, agar tergovchining yozuviga shubhangiz boʻlsa: oʻz qoʻlingiz bilan yozilgan matn bayonnomaga ilova qilinadi.
5. Har bir sahifaga va bayonnoma oxiriga imzo cheking — faqat hammasi toʻgʻri yozilganda. Imzo chekishdan bosh tortsangiz, sababini tushuntiring: bu tushuntirish ham bayonnomaga kiritiladi (JPKning 93-moddasi).

Guvoh qachon gumon qilinuvchiga aylanadi

Gumon qilinuvchi — ishda u jinoyat sodir etgani haqida maʼlumotlar mavjud, lekin ayblash uchun yetarli boʻlmagan shaxs (JPKning 47-moddasi). Sizni gumon qilish uchun asos beradigan maʼlumotlar paydo boʻlganda maqom oʻzgaradi — tergovchi bu haqda qaror chiqaradi va uni eʼlon qiladi (JPKning 359–360-moddalari). Shu paytdan boshlab sizda gumon qilinuvchining huquqlari boʻladi: himoyachi, koʻrsatuvdan bosh tortish, advokat ishtirokida soʻroq.

Quyidagi hollarda ehtiyot boʻlish kerak:

• savollar tobora oʻzingizning harakatlaringiz, imzolaringiz, pullaringizga taalluqli boʻlib borsa;
• sizdan «tushuntirish xati yozish» yoki bitim haqida bilganingizni «shunchaki imzolab berish» soʻralsa;
• tergovchi «hammasini oʻzingiz aytib berganingiz maʼqul» desa;
• sizni qayta chaqirishsa va soʻroqda siz ishtirok etgan hujjatlar paydo boʻlsa.

Bunday vaziyatda sizga qarshi ishlatilishi mumkin boʻlgan savollarga javob bermaslik va advokat taklif qilish uchun tanaffus soʻrash huquqingiz bor. Oʻzingizga qarshi koʻrsatuv berishdan bosh tortganlik uchun javobgarlik yoʻq.

Qachon advokat chaqirish kerak

YTH guvohini oddiy soʻroq qilish odatda himoyachini talab qilmaydi. Ammo ish sizning ishingiz, biznesingiz yoki siz orqali oʻtgan pullarga taalluqli boʻlsa; gumon qilinuvchi rahbaringiz, sherigingiz yoki qarindoshingiz boʻlsa; sizni qayta chaqirishsa yoki nega aynan sizni chaqirishganini tushunmasangiz, yolgʻiz borish xavfli. Guvoh koʻrsatuvlari keyin sudda oʻqiladi va «shunchaki bayonnoma uchun» aytilgan gap gumon uchun asos boʻlishi mumkin. Advokat savollarni siz bilan oldindan tahlil qiladi, bayonnomani kuzatib boradi va soʻroq notoʻgʻri tomonga burilsa, uni oʻz vaqtida toʻxtatadi. Batafsil — jinoyat ishlari boʻyicha himoya sahifasida.

Qisqacha

• Chaqiruv qogʻozida qaysi maqomda, qayerga, kimning huzuriga va qachon chaqirilayotganingiz koʻrsatilishi kerak.
• Uzrli sababsiz kelmaslik mumkin emas — majburiy keltirish qoʻllanishi mumkin; kasallik yoki ketish haqida oldindan va yozma xabar bering.
• Guvoh advokat bilan kelishga, shuningdek oʻziga va yaqin qarindoshlariga qarshi koʻrsatuv bermaslikka haqli — buning uchun javobgarlik yoʻq.
• Bayonnomani toʻliq oʻqing, tuzatishlar kiriting va har bir sahifani faqat tekshirgandan keyin imzolang.
• Savollar oʻzingizning harakatlaringizga oʻtib ketsa, tanaffus soʻrang va advokat taklif qiling.

Foto: Petar Milošević, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)