Tergovchi ustidan prokuraturaga shikoyat: dalillar ishga qoʻshilmasa nima qilish kerak

Agar tergovchi dalillaringizni ishga qoʻshishdan bosh tortsa yoki iltimosnomalaringizga javob bermasa, uning harakatlari ustidan tergov boʻlinmasi boshligʻiga va tergov ustidan nazoratni amalga oshiruvchi prokurorga, keyin esa yuqori turuvchi prokurorga shikoyat qilish mumkin. Prokuror qonunga xilof qarorni bekor qilishga va tergovchiga majburiy koʻrsatmalar berishga haqli. Quyida iltimosnomani qanday toʻgʻri berish, shikoyatda nima yozish, uni qayerga topshirish va prokuratura yordam bermasa nima qilish haqida.

Nimaning ustidan va kimga shikoyat qilish mumkin

Jinoyat protsessining har qanday ishtirokchisi surishtiruvchi, tergovchi, prokuror va sudning protsessual harakati yoki qarori ustidan shikoyat qilishga haqli, iltimosnoma va shikoyatlarni esa istalgan bosqichda berish mumkin (Jinoyat-protsessual kodeksining 27-moddasi). Bu huquq gumon qilinuvchi va ayblanuvchida (JPKning 46 va 48-moddalari), jabrlanuvchida (55-modda), guvohda (66-modda) bor.

Kimga topshirish — kim ustidan shikoyat qilayotganingizga bogʻliq (JPKning 358-moddasi):

• tergovchi ustidan — tergov boʻlinmasi boshligʻiga va shu ish boʻyicha tergov ustidan nazoratni amalga oshiruvchi prokurorga;
• prokuror ustidan — yuqori turuvchi prokurorga;
• jinoyat ishini qoʻzgʻatishni rad etish ustidan — prokurorga, prokurorning rad etishi ustidan esa yuqori turuvchi prokurorga (JPKning 338-moddasi).

Shikoyatni olgan prokuror nima qila oladi (JPKning 382-moddasi): tergovchining qonunga xilof yoki asossiz qarorini bekor qiladi; tergov harakatlarini oʻtkazish haqida yozma koʻrsatmalar beradi; qonunni buzgan tergovchini ishdan chetlashtiradi. Prokurorning koʻrsatmalari tergovchi uchun majburiy. «Prokuratura toʻgʻrisida»gi Qonunga koʻra, prokurorning shikoyat boʻyicha qarori ustidan yuqori turuvchi prokurorga, Bosh prokurorgacha shikoyat qilish mumkin.

Dalillarni ishga qoʻshish haqida iltimosnomani qanday berish kerak

Shikoyat qilishdan oldin iltimosnoma uni «sezmaslik» mumkin boʻlmaydigan tarzda berilganiga ishonch hosil qiling. Qonun siz tomonda: himoyachi toʻplagan va taqdim etgan dalillar ish materiallariga qoʻshilishi va majburiy baholanishi lozim (JPKning 87-moddasi, «Advokatura toʻgʻrisida»gi Qonunning 6-moddasi). Advokat, shuningdek, mansabdor shaxslardan oʻz iltimosnoma va shikoyatlariga asoslantirilgan yozma javob olish huquqiga ega.

Qanday rasmiylashtirish kerak:

1. Faqat yozma ravishda. Ogʻzaki iltimosni unutish oson. Ish raqami, tergovchining F.I.Sh. va ishdagi maqomingizni koʻrsating.
2. Har bir hujjatni sanab oʻting va u qaysi holatni tasdiqlashini yozing. «Mart oyi uchun bank koʻchirmasini ishga qoʻshishni soʻrayman — u pul oʻzlashtirilmagani, balki yetkazib beruvchiga oʻtkazilganini tasdiqlaydi».
3. Aniq harakatni soʻrang: hujjatlarni ishga qoʻshish, koʻrsatilgan guvohlarni soʻroq qilish, ekspertiza tayinlash, kamera yozuvlarini talab qilib olish.
4. Rad etilgan taqdirda asoslantirilgan qaror chiqarishni soʻrang. JPKning 202-moddasiga koʻra, hujjatlar taqdim etilgani haqida bayonnoma tuziladi, narsa yoki hujjatni ashyoviy dalil sifatida ishga qoʻshish rad etilganda esa qaror chiqariladi. Taftish dalolatnomalari va yozma dalil sifatida taqdim etilgan boshqa hujjatlar ishga maxsus rasmiylashtirishsiz qoʻshiladi.
5. Belgi qoʻydirib topshiring. Sizdagi nusxada sana, imzo va kiruvchi raqam boʻlishi kerak. Pochta orqali yuborsangiz — ilovalar roʻyxati bilan buyurtma xat orqali.

Misol. Aytaylik, sizni taʼmirlash uchun olingan oldindan toʻlovni qaytarmaganlikda ayblashyapti, sizda esa bajarilgan ishlar dalolatnomalari va buyurtmachi bilan yozishmalar bor. Tergovchi ogʻzaki «bu kerak emas» dedi. Ushbu hujjatlar va roʻyxat bilan yozma iltimosnoma bering. Agar bir necha kundan keyin ham javob boʻlmasa yoki asossiz rad javobi kelsa, sizda prokurorga shikoyat qilish uchun asos bor — iltimosnoma nusxasi va qabul qilingani haqidagi belgi bilan.

Qanday muddatda javob berishlari kerak

Bu yerda qonun qayerda aniq raqam berishi va qayerda bermasligini bilish muhim:

• Tergov tugaganidan keyingi iltimosnoma. Ish bilan tanishib chiqqandan keyin iltimosnomalarni tayyorlash uchun uch sutkagacha vaqt berilishi mumkin. Rad etish haqida tergovchi qaror chiqaradi va bu haqda iltimosnoma berilgan paytdan boshlab uch sutkadan kechiktirmay xabar qiladi. Rad etish ustidan qaror bilan tanishilgan paytdan boshlab ikki sutka ichida prokurorga shikoyat qilinadi (JPKning 377-moddasi). Surishtiruvda tayyorgarlik muddati — ikki sutkagacha (JPKning 381¹⁴-moddasi).
• Ehtiyot chorasi ustidan shikoyat. Prokuror uni uch sutka ichida koʻrib chiqishi va qarorini maʼlum qilishi shart (JPKning 241-moddasi).
• Tergov davomidagi iltimosnomalar. Ularni koʻrib chiqishning yagona muddatini JPK belgilamaydi. Shuning uchun qabul qilingani haqidagi belgi juda muhim: u tergovchi iltimosingizdan qaysi sanadan xabardor ekanini qayd etadi.

«Jismoniy va yuridik shaxslarning murojaatlari toʻgʻrisida»gi Qonundagi umumiy muddatlar — 15 kun, tekshirish zarur boʻlsa — bir oygacha — jinoyat ishi doirasidagi shikoyatlarga taalluqli emas: qonun koʻrib chiqish tartibi jinoyat-protsessual qonunchiligi bilan belgilangan murojaatlarni bevosita istisno qiladi. Agar prokuraturaga jinoyat ishidan tashqari masala boʻyicha murojaat qilsangiz, aynan shu muddatlar amal qiladi.

Prokurorga shikoyatni qanday yozish kerak

Shikoyat uzun boʻlmasligi kerak. Prokuror koʻp murojaatlarni oʻqiydi, shuning uchun qanchalik aniq boʻlsa, shunchalik yaxshi. Tuzilishi:

1. Sarlavha qismi: kimga — tuman (shahar, viloyat) prokuroriga, prokuratura nomi bilan; kimdan — F.I.Sh., ishdagi maqom, manzil, telefon.
2. Ish: jinoyat ishi raqami, tergovni kim olib borayotgani.
3. Nima sodir boʻldi: sanalar va faktlar. «12-oktabr kuni oltita hujjatni ishga qoʻshish haqida iltimosnoma berdim (nusxasi ilova qilinadi). Javob yoʻq / 20-oktabr kuni asossiz rad javobi oldim».
4. Nima uchun bu qoidabuzarlik: normalarga havolalar — JPKning 87 va 202-moddalari, JPKning 46, 48 yoki 55-moddalari boʻyicha huquqlaringiz.
5. Nimani soʻrayapsiz: rad etish haqidagi qarorni bekor qilish, dalillarni ishga qoʻshish va baholash, guvohlarni soʻroq qilish haqida koʻrsatma berish, yozma javob berish.
6. Ilovalar: belgi qoʻyilgan iltimosnoma nusxasi, rad etish haqidagi qaror, hujjatlarning oʻzi yoki ularning roʻyxati.
7. Sana va imzo.

Xotirjam va faktlar asosida yozing. «Tergovchi manfaatdor» kabi dalilsiz baholar faqat shikoyatni zaiflashtiradi.

Qayerga va qanday topshirish mumkin: shaxsan, pochta orqali yoki onlayn

• Shaxsan — ish ustidan nazoratni amalga oshiruvchi prokuratura devonxonasiga. Oʻz nusxangizga qabul qilingani haqida belgi qoʻyishni soʻrang. Prokurorlar fuqarolarni shaxsan qabul ham qiladi («Prokuratura toʻgʻrisida»gi Qonunning 7-moddasi).
• Pochta orqali — xabarnomali va ilovalar roʻyxati bilan buyurtma xat.
• Onlayn — Bosh prokuraturaning rasmiy sayti prokuratura.uzdagi murojaatlar boʻlimi orqali. Bosh prokuratura murojaatlarni 1007 qisqa raqami orqali ham qabul qiladi. Yana bir kanal — murojaatlarni vakolatli organga yuboradigan Prezidentning Virtual qabulxonasi (pm.gov.uz).

Onlayn murojaat qulay, lekin muayyan ish boʻyicha shikoyat uchun qabul qilingani haqidagi belgi qoʻyilgan qogʻoz nusxa ishonchliroq: unga hujjatlarni ilova qilish osonroq va keyin sudga koʻrsatish qulayroq.

Agar prokuror yordam bermasa

1. Yuqori turuvchi prokuror. Tuman prokurorining javobi ustidan viloyat yoki Toshkent shahar prokuraturasiga, keyin — Bosh prokuraturaga shikoyat qiling. Bosh prokuror qaror qabul qilganidan keyin prokuratura organlarida shikoyat boʻyicha ish yuritish yangi ochilgan holatlar bundan mustasno tugatiladi.
2. Sud. Ish sudga kelib tushganda barcha iltimosnoma va shikoyatlar u bilan birga yuboriladi (JPKning 388-moddasi). Sudda oʻsha iltimosnomalarni qayta berish mumkin va sud har birini muhokama qilishi shart (JPKning 438-moddasi). Dastlabki eshituvda taraflarning ish uchun muhim boʻlgan qoʻshimcha dalillarni talab qilib olish haqidagi iltimosnomalari qanoatlantirilishi kerak, maqbul boʻlmagan dalillarni esa chiqarib tashlash mumkin (JPKning 405³, 405⁶-moddalari).
3. Maqbul boʻlmagan dalillar. Agar ayblov dalillari qonunni buzgan holda — masalan, himoya huquqi buzilib — olingan boʻlsa, ularning maqbul emasligi haqida arz qiling (JPKning 95¹-moddasi). Bunday iltimosnoma boʻyicha qaror asoslantirilgan boʻlishi kerak.

Qachon advokatsiz qiyin

Prokurorga shikoyat aniq boʻlsa — toʻgʻri normalar, sanalar va ilovalar bilan — ishlaydigan vositadir. Ish tergov tugashiga yaqin qolgan va muddatlar sutkalar bilan hisoblanayotgan boʻlsa, qabul qilinmagan dalillarga qilmishning kvalifikatsiyasi bogʻliq boʻlsa, siz qamoqda boʻlsangiz yoki tergovchi allaqachon bir necha marta rad etgan boʻlsa, mustaqil harakat qilish xavfli. Advokat dalillarni oʻzi toʻplashga — tashkilotlardan hujjatlar soʻrashga va odamlarni ularning roziligi bilan soʻroq qilishga haqli, bunday materiallarni esa tergovchi ishga qoʻshishi va baholashi shart. Batafsil — jinoyat ishlari boʻyicha himoya sahifasida.

Qisqacha

• Tergovchi ustidan shikoyat tergov boʻlinmasi boshligʻiga va nazorat qiluvchi prokurorga, prokuror ustidan — yuqori turuvchi prokurorga beriladi.
• Dalillarni ishga qoʻshish haqidagi iltimosnomani yozma ravishda, roʻyxat va har bir hujjat nimani tasdiqlashi haqidagi izoh bilan bering; belgi qoʻyilgan nusxasini saqlang.
• Himoyachining dalillari ishga qoʻshilishi va majburiy baholanishi lozim; rad etish qaror bilan rasmiylashtiriladi.
• Aniq muddatlar tergov tugaganidan keyingi iltimosnomalar (3 sutka) va ehtiyot chorasi ustidan shikoyatlar (3 sutka) uchun bor; tergov davomidagi iltimosnomalar uchun umumiy muddat yoʻq.
• Prokuratura yordam bermasa, iltimosnomalarni sudda takrorlash mumkin — sud har birini koʻrib chiqishi shart.

Foto: Free-Photos, Wikimedia Commons (CC0)