Quruvchi kvartirani muddatida topshirmadi: neustoyka va pulni qanday qaytarish mumkin

Agar shartnomada belgilangan kvartirani topshirish muddati oʻtgan boʻlsa-yu, kalit hali qoʻlingizda boʻlmasa, siz har bir kechiktirilgan kun uchun neustoyka talab qilishga, jiddiy kechikishda esa shartnomani bekor qilib, pulingizni va zararni qaytarishga haqlisiz. Quyida shartnomani qanday tekshirish, talabnoma yozish, qayerga shikoyat qilish hamda ish sudga yoki quruvchining bankrotligiga yetib borsa, nima qilish kerakligini koʻrib chiqamiz.

Avvalo nimani tekshirish kerak

Shikoyatdan emas, hujjatlardan boshlang. Keyingi barcha harakatlar shartnomada nima yozilgani va u qanday rasmiylashtirilganiga bogʻliq.

• Kvartirani topshirish muddati. Shartnomadagi aniq sana yoki davrni toping. Agar muddat «uyni foydalanishga topshirish»ga bogʻlangan boʻlsa, oxirgi sana koʻrsatilganmi, tekshiring.
• Neustoyka. Odatda shartnomada quruvchining javobgarligi haqida band boʻladi: har bir kechiktirilgan kun uchun qiymatning maʼlum foizi. Talablaringiz aynan shunga asoslanadi.
• Shartnomaning hisobga qoʻyilgani. Ulush kiritish asosida qurilishda ishtirok etish toʻgʻrisidagi shartnoma Qurilish vazirligining elektron platformasida hisobga qoʻyilishi shart. Hisobga qoʻyilgach, ulushdorga SMS keladi, shartnomaning har bir sahifasiga alohida raqam va QR-kod beriladi. Nizomga koʻra hisobga qoʻyilmagan shartnomalar haqiqiy emas deb hisoblanadi.
• Toʻlovlar. Barcha kvitansiyalar, bank koʻchirmalari va cheklarni yigʻing. Ulushdorlarning pullari har bir turar joy majmuasi boʻyicha quruvchining alohida bank hisobvaragʻiga tushishi kerak.
• Yozishmalar. Xatlar, messenjerdagi xabarlar, muddat koʻchirilgani haqidagi eʼlonlarni saqlab qoʻying. Sizga «aytilgan» yangi muddat imzolangan qoʻshimcha kelishuvsiz shartnomani oʻzgartirmaydi.

Ulush kiritish asosida qurilish qoidalari hozir Prezidentning 2020-yil 27-maydagi PQ-4732-son qarori va u bilan tasdiqlangan Nizomda belgilangan. Eskrou hisobvaraqlari nazarda tutilgan ulushli qurilish toʻgʻrisidagi alohida qonun hali parlamentda koʻrib chiqilmoqda, shuning uchun Nizom, Fuqarolik kodeksi va «Isteʼmolchilarning huquqlarini himoya qilish toʻgʻrisida»gi Qonunga tayaning.

Qanday neustoyka talab qilish mumkin

Shartnomada neustoyka boʻlsa, uni shartnoma boʻyicha talab qiling. Agar u yoʻq yoki ramziy boʻlsa, kvartirani biznes uchun emas, oʻzingiz uchun sotib olayotgan boʻlsangiz, «Isteʼmolchilarning huquqlarini himoya qilish toʻgʻrisida»gi Qonunga tayanishingiz mumkin:

• ishni bajarish muddati buzilganda ijrochi isteʼmolchiga har bir kechiktirilgan kun uchun ish qiymatining 1 foizi miqdorida neustoyka toʻlaydi, lekin u ish qiymatidan oshmasligi kerak (19-modda);
• oldi-sotdi shartnomasi boʻyicha tovarni topshirish muddati buzilganda sotuvchi har bir kun uchun bajarilmagan qismning 0,5 foizi miqdorida penya toʻlaydi, umumiy summa tovar bahosidan oshmasligi kerak (12¹-modda, 2025-yil 2-noyabrdan amalda).

Shartnomangizga qaysi norma mos kelishi uning mazmuniga bogʻliq va buni oxir-oqibat sud hal qiladi. Neustoykadan tashqari zararni, masalan ijaraga uy olish xarajatlarini, shuningdek maʼnaviy zararni (shu Qonunning 22-moddasi) qoplashni talab qilish mumkin. Eʼtibor bering: agar neustoyka buzilish oqibatlariga mutlaqo nomutanosib boʻlsa, sud uni kamaytirishga haqli (Fuqarolik kodeksining 326-moddasi).

Misol. Faraz qilaylik, kvartira 600 mln soʻm turadi, shartnomada kuniga 0,1 foiz neustoyka nazarda tutilgan, uy esa muddatdan 100 kun kech topshirilmoqda. Shartnoma boʻyicha neustoyka kuniga 600 ming soʻm, butun davr uchun esa 60 mln soʻm boʻladi. Talabnomadagi talabingiz summasi ana shu.

Talabnomani qanday yozish va yuborish kerak

Talabnoma (pretenziya) — quruvchiga yozma talab. Isteʼmolchi uchun sudga borishdan oldin u har doim ham majburiy emas, lekin deyarli har doim foydali: u kechikishni va talablaringizni qayd etadi, ayrim quruvchilar esa undan keyin kelishuvga boradi.

1. Oʻz maʼlumotlaringizni, quruvchining nomini, shartnoma raqami va sanasini, uning platformadagi hisob raqamini koʻrsating.
2. Buzilishni tasvirlang: shartnomada qanday topshirish muddati boʻlgani va kvartira hanuzgacha topshirilmagani.
3. Talablarni yozing: neustoykani toʻlash (hisob-kitobi bilan), haqiqiy topshirish muddatini maʼlum qilish, zararni qoplash. Shartnomadan chiqmoqchi boʻlsangiz, uni bekor qilish va pulni qaytarishni ochiq taklif qiling.
4. Javob uchun muddat bering, masalan 10 yoki 30 kun.
5. Talabnomani xabarnomali buyurtma xat orqali yuboring yoki quruvchi ofisida nusxangizga qabul qilingani haqida belgi qoʻydirib topshiring.

Shartnomani bekor qilib, pulni qaytarish mumkinmi

Ha. Jiddiy kechikish bekor qilish uchun asos boʻladi. Fuqarolik kodeksining 382-moddasiga koʻra ikkinchi tomon shartnomani jiddiy buzganda u sud orqali bekor qilinishi mumkin, 337-moddaga koʻra esa, agar kechikish tufayli ijro siz uchun ahamiyatini yoʻqotgan boʻlsa, undan voz kechib, zararni qoplashni talab qilish mumkin. Isteʼmolchilar huquqlari toʻgʻrisidagi Qonun (19-modda) ham ish muddatida bajarilmasligi aniq boʻlib qolganda shartnomadan voz kechish va zararni qoplashni talab qilishga imkon beradi.

Tartib muhim. Avval quruvchiga shartnomani bekor qilish taklifini yuboring. Bunday talab bilan sudga quruvchi rad etgan yoki taklifda koʻrsatilgan muddatda, muddat koʻrsatilmagan boʻlsa — 30 kun ichida javob bermagan taqdirda murojaat qilish mumkin (FKning 384-moddasi). Pul qaytarilmaguncha summaga oʻzganing pul mablagʻlaridan foydalanganlik uchun foiz hisoblash mumkin (FKning 327-moddasi).

Shartnomani bekor qilishdan oldin vaziyatni xolis baholang. Uy deyarli tayyor boʻlsa, baʼzan kvartirani kutib, neustoykani undirish foydaliroq. Qurilish toʻxtab qolgan va quruvchi toʻlov qobiliyatini yoʻqotayotgan boʻlsa, choʻzish xavfli.

Sudga qanday daʼvo berish kerak

Talabnoma natija bermasa, fuqarolik ishlari boʻyicha tumanlararo sudga murojaat qiling. Isteʼmolchi daʼvoni quruvchi joylashgan joydagi, oʻzi yashaydigan joydagi yoki zarar yetkazilgan joydagi sudga berishi mumkin (Isteʼmolchilar huquqlari toʻgʻrisidagi Qonunning 29-moddasi). Daʼvoni my.sud.uz orqali onlayn topshirish mumkin.

Isteʼmolchilar huquqlari buzilishi bilan bogʻliq daʼvolar boʻyicha fuqarolar davlat boji toʻlashdan ozod qilinadi (oʻsha 29-modda). Umumiy daʼvo muddati — uch yil (FKning 150-moddasi).

Daʼvoga nimalarni ilova qilish kerak:

• shartnoma va qoʻshimcha kelishuvlar nusxasi, shartnoma hisobga qoʻyilganini tasdiqlovchi hujjat;
• toʻlov hujjatlari;
• talabnoma va uning yuborilganini tasdiqlovchi hujjat, quruvchining javobi (agar boʻlsa);
• neustoyka, zarar va foizlar hisob-kitobi;
• zararni tasdiqlovchi dalillar: uy-joy ijarasi shartnomasi, kvitansiyalar, kredit shartnomasi.

Yana qayerga shikoyat qilish mumkin

Talabnoma bilan bir vaqtda quruvchilarni nazorat qiluvchi organlarga murojaat qilish mumkin:

• Qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vazirligi va uning hududiy boshqarmalari. Ular quruvchilarning Elektron roʻyxatini va shartnomalar hisobini yuritadi. PQ-4732 Nizomiga koʻra, foydalanishga topshirish asossiz ravishda olti oydan ortiq kechiksa, turar joy majmuasi muammoli obyektlar toifasiga kiritiladi. Muammoli obyektlar boʻyicha materiallar huquqni muhofaza qiluvchi organlarga yuboriladi, bunday majmua boʻyicha yangi shartnomalar hisobga qoʻyilmaydi.
• Qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi sohasida nazorat qilish inspeksiyasi — qurilish normalari buzilgani belgilari boʻlsa.
• Raqobatni rivojlantirish va isteʼmolchilar huquqlarini himoya qilish qoʻmitasi — isteʼmolchi huquqlari buzilgan yoki reklama chalgʻitgan boʻlsa.

Quruvchini va uning majmuasini «Shaffof Qurilish» portalida (dshk.shaffofqurilish.uz) tekshirish mumkin. Davlat organiga shikoyat daʼvo oʻrnini bosmaydi: pul va neustoykani faqat sud undiradi yoki quruvchi kelishuv asosida toʻlaydi.

Quruvchi bankrot boʻlsa nima boʻladi

«Toʻlovga qobiliyatsizlik toʻgʻrisida»gi Qonunda ulushli qurilish boʻyicha quruvchilar uchun alohida qoidalar bor (190–193-moddalar):

• sud boshqaruvchisi tayinlangan kundan boshlab 10 kun ichida ulushdorlarni yozma ravishda xabardor qiladi;
• chala qurilgan uy kreditorlar yigʻilishi qarori bilan Elektron roʻyxatdagi boshqa quruvchiga ulushdorlar oldidagi majburiyatlar bilan birga berilishi mumkin;
• ulushdorlarga yetkazilgan zararni qoplash talablari ikkinchi navbatda, boshqa kreditorlar talablaridan oldin qanoatlantiriladi;
• quruvchining toʻlovga qobiliyatsizligiga sababchi boʻlgan taʼsischilar va rahbarlar subsidiar yoki solidar javobgar boʻlishi mumkin.

Bankrotlik eʼlon qilingan boʻlsa, toʻlovga qobiliyatsizlik ishida talablaringizni oʻz vaqtida bildirish muhim. Muddatni oʻtkazib yuborish navbatingizdan ayrilishga olib kelishi mumkin.

Qachon advokatga murojaat qilgan maʼqul

Neustoyka hisob-kitobi bilan oddiy talabnomani oʻzingiz yozishingiz mumkin. Ammo xato qimmatga tushadigan vaziyatlar bor:

• shartnoma platformada hisobga qoʻyilmagan, «investitsiya», «dastlabki» shartnoma yoki qarz sifatida rasmiylashtirilgan — unda qaysi normalar qoʻllanishini aniqlash kerak;
• summa katta, quruvchi esa boshqa ulushdorlarga ham toʻlovlarni kechiktirmoqda;
• shartnomani bekor qilish yoki kvartirani kutish haqida qaror qabul qilyapsiz — xavflar ham, real olinadigan summa ham shunga bogʻliq;
• quruvchiga nisbatan toʻlovga qobiliyatsizlik ishi ochilgan yoki jinoyat ishi qoʻzgʻatilgan.

Koʻchmas mulk va qurilish nizolari boʻyicha yurist shartnomani baholash, talablarni toʻgʻri hisoblash va strategiyani tanlashda yordam beradi: muzokara, daʼvo yoki bankrotlik ishida ishtirok etish.

Qisqacha

• Shartnomani tekshiring: topshirish muddati, neustoyka va Qurilish vazirligi platformasida hisobga qoʻyilgani.
• Neustoykani shartnoma boʻyicha talab qiling; u boʻlmasa, Isteʼmolchilar huquqlari toʻgʻrisidagi Qonunga tayaning. Sud haddan tashqari katta neustoykani kamaytirishi mumkin.
• Hisob-kitobi bilan yozma talabnoma yuboring va yuborilganini tasdiqlovchi hujjatni saqlang.
• Sud orqali bekor qilish uchun avval quruvchiga shartnomani bekor qilishni taklif qiling va 30 kungacha javob kuting.
• Isteʼmolchilar bunday daʼvolar boʻyicha davlat boji toʻlamaydi; daʼvoni yashash joyingiz boʻyicha, jumladan my.sud.uz orqali berish mumkin.
• Quruvchi bankrot boʻlsa, ulushdorlar talablari ikkinchi navbatda, boshqa kreditorlardan oldin qondiriladi.

Foto: Uzbekeditor, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)