Oʻzbekistonda aliment: qancha toʻlanadi va toʻlanmasa nima qilish kerak

Ota-ona boshqacha kelishmagan boʻlsa, sud bir bola uchun ish haqi va boshqa daromadlarning toʻrtdan bir qismini, ikki bola uchun — uchdan birini, uch va undan ortiq bola uchun — yarmini undiradi. Har bir bola uchun mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdorining 26,5 foizidan kam boʻlmasligi kerak — 2026 yil 1 sentyabrdan bu oyiga 360 400 soʻm. Quyida: alimentni notarius orqali yoki sudda qanday rasmiylashtirish, Majburiy ijro byurosi orqali qanday undirish, qarzdorga qanday javobgarlik tahdid solishi va u chet elga ketib qolsa nima qilish haqida.

Bolalar uchun aliment qancha

Miqdor Oila kodeksining 99-moddasi bilan belgilangan. Ota-ona oʻrtasida kelishuv boʻlmasa, sud har oy quyidagicha undiradi:

• bir bola uchun — ish haqi va (yoki) boshqa daromadning 1/4 qismi;
• ikki bola uchun — 1/3 qismi;
• uch va undan ortiq bola uchun — 1/2 qismi.

Sud taraflarning moddiy va oilaviy ahvolini hisobga olib, bu ulushlarni kamaytirishi yoki koʻpaytirishi mumkin. Masalan, toʻlovchining boshqa voyaga yetmagan bolalari boʻlib, ular aks holda kamroq taʼminlanib qolsa yoki toʻlovchi moddiy qiynalayotgan nogironligi boʻlgan shaxs boʻlsa, miqdor kamaytirilishi mumkin (Oila kodeksining 105-moddasi).

Quyi chegara: har bir bola uchun mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdorining (MHTEKM) 26,5 foizidan kam emas. 2026 yil 1 sentyabrdan MHTEKM — 1 360 000 soʻm, demak eng kami bir bola uchun oyiga 360 400 soʻm.

Aliment Oʻzbekiston hududida va undan tashqarida pul yoki natura shaklida olingan barcha turdagi daromadlardan ushlab qolinadi. Chet el valyutasidagi daromad undirish kuni amalda boʻlgan Markaziy bank kursi boʻyicha soʻmga hisoblanadi (Oila kodeksining 104-moddasi).

Misol. Aytaylik, otaning rasmiy daromadi oyiga 9 mln soʻm, ikki farzandi bor. Uchdan biri — 3 mln soʻm, bu eng kam miqdordan (2 × 360 400 = 720 800 soʻm) koʻp, shuning uchun 3 mln soʻm toʻlanadi. Agar daromad 1,8 mln soʻm boʻlganida, uchdan biri 600 000 soʻm — eng kam miqdordan oz boʻlardi va kamida 720 800 soʻm undiriladi.

Qachon qatʼiy summa belgilanadi

Agar toʻlovchining daromadi doimiy boʻlmasa, bir qismini natura tarzida olsa, norasmiy ishlasa yoki umuman rasmiy daromadi boʻlmasa, sud alimentni har oy toʻlanadigan qatʼiy pul summasida belgilashi mumkin (Oila kodeksining 102-moddasi).

Sud qatʼiy summani MHTEKMning muayyan qismi sifatida belgilaydi. MHTEKM oshganda aliment ham mutanosib ravishda indeksatsiya qilinadi (Oila kodeksining 144-moddasi). Alohida tartibda ota-onadan qoʻshimcha xarajatlarda ishtirok etish — masalan, bola ogʻir kasal boʻlganda yoki jarohat olganda — undirilishi mumkin (103-modda).

Sudsiz qanday kelishish mumkin: notariusdagi kelishuv

Ota-ona aliment toʻlash haqida kelishuv imzolashi mumkin (Oila kodeksining 130–134-moddalari). Bilish muhim boʻlgan narsalar:

• kelishuv yozma tuziladi va notarial tasdiqlanadi — busiz u kuchga ega emas;
• notarial tasdiqlangan kelishuv ijro varaqasi kuchiga ega: toʻlov toʻxtasa, uni darhol majburiy ijroga topshirish mumkin;
• kelishuv boʻyicha bir bolaga toʻlanadigan summa sud belgilaydigan miqdordan kam boʻlishi mumkin emas;
• daromaddan ulush, har oy qatʼiy summa, bir yoʻla yoki mol-mulk — masalan, kvartira berish yoʻli bilan toʻlash mumkin;
• kelishuvni tasdiqlash, unga oʻzgartirish kiritish yoki bekor qilish uchun davlat boji olinmaydi («Davlat boji toʻgʻrisida»gi Qonun).

Kelishuvni faqat oʻzaro rozilik bilan va yana notarius orqali oʻzgartirish yoki bekor qilish mumkin. Undan bir tomonlama voz kechib boʻlmaydi — vaziyat jiddiy oʻzgarsa, nizoni sud hal qiladi.

Alimentni sud orqali qanday undirish mumkin

Kelishib boʻlmasa, ikki yoʻl bor.

Sud buyrugʻi — nizo boʻlmasa tezkor variant: otalik belgilangan va uchinchi shaxslarni jalb qilish kerak emas (Fuqarolik protsessual kodeksining 171-moddasi). Sudya buyruqni uch kun ichida sud majlisisiz chiqaradi. Qarzdorda eʼtiroz bildirish uchun oʻn kun bor; eʼtiroz kelib tushsa, buyruq bekor qilinadi va daʼvo berishga toʻgʻri keladi. Eʼtiroz boʻlmasa, buyruq oʻn kundan keyin qonuniy kuchga kiradi.

Daʼvo — miqdor boʻyicha nizo boʻlsa, otalikni belgilash kerak boʻlsa yoki boshqa masalalar, masalan, nikohdan ajratish ham hal qilinsa. Aliment ishlarini sud tayyorgarlik tugaganidan keyin 20 kundan kechiktirmay koʻrib chiqishi shart (FPKning 207-moddasi), qaror esa qonuniy kuchga kirishini kutmasdan darhol ijro etiladi (FPKning 266-moddasi).

Harakatlar tartibi:

1. Hujjatlarni yigʻing: pasport, bolaning tugʻilganlik haqidagi guvohnomasi, nikoh yoki ajralish haqidagi guvohnoma, agar boʻlsa — toʻlovchining daromadi va ish joyi haqidagi maʼlumotlar.
2. Arizani (buyruq chiqarish haqida) yoki daʼvoni oʻz yashash joyingizdagi yoxud toʻlovchi yashaydigan joydagi sudga bering — tanlov sizda (FPKning 34-moddasi). Buni my.sud.uz orqali onlayn ham qilish mumkin.
3. Aliment haqidagi daʼvolar uchun davlat boji toʻlanmaydi.
4. Buyruq yoki qarorni olib, ijroga — toʻlovchining ish joyiga yoki Majburiy ijro byurosiga topshiring.

Aliment sudga murojaat qilingan paytdan boshlab undiriladi. Oʻtgan davr uchun uni koʻpi bilan uch yilga undirish mumkin — va faqat siz pul olishga harakat qilganingiz, toʻlovchi esa boʻyin tovlaganini sud aniqlasa (Oila kodeksining 136-moddasi). Shuning uchun murojaatni kechiktirmang.

Aliment toʻlanmasa nima qilish kerak

Sud buyrugʻi, qarori yoki notarial kelishuv boʻlsa, Majburiy ijro byurosiga (MIB) murojaat qiling. Davlat ijrochisi:

• hujjatni ish beruvchiga yuboradi, u alimentni har oy ushlab qolishi va ish haqi toʻlangandan keyin uch kundan kechiktirmay oʻtkazishi shart (Oila kodeksining 137-moddasi);
• daromad yetmasa, bank hisobvaraqlaridagi pulga, soʻngra qarzdorning boshqa mol-mulkiga undiruv qaratadi (139-modda);
• qarzni hisoblaydi; qarzdor ishlamagan yoki daromadini yashirsa, qarz Oʻzbekistondagi oʻrtacha ish haqidan kelib chiqib hisoblanadi (140-modda);
• sizning arizangizga koʻra yoki oʻz tashabbusi bilan qarzdorning Oʻzbekistondan chiqishini vaqtincha cheklashi mumkin («Sud hujjatlari va boshqa organlar hujjatlarini ijro etish toʻgʻrisida»gi Qonunning 42¹-moddasi).

Qarzdan tashqari, sud qarori boʻyicha toʻlamayotgan shaxsdan har bir kechiktirilgan kun uchun toʻlanmagan summaning 0,1 foizi miqdorida neustoyka undirish mumkin (Oila kodeksining 142-moddasi). Agar ushlab qolish toʻlovchining aybi bilan amalga oshirilmagan boʻlsa, qarz uch yil bilan cheklanmasdan butun davr uchun undiriladi.

Aliment toʻlamaganlik uchun qanday javobgarlik bor

Maʼmuriy. Sud qarori yoki sud buyrugʻi boʻyicha alimentni jami ikki oydan ortiq toʻlamaslik 15 sutkagacha maʼmuriy qamoqqa yoki 120 soatgacha haq toʻlanadigan majburiy jamoat ishlariga, bu choralarni qoʻllab boʻlmaydigan shaxslarga esa 20 BHM, yaʼni 8,8 mln soʻm jarimaga sabab boʻladi (Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksning 47⁴-moddasi). Birinchi marta huquqbuzarlik qilgan va ish koʻrilayotganda qarzni ixtiyoriy toʻlagan shaxs javobgarlikdan ozod etiladi.

Jinoiy. Maʼmuriy jazodan keyin ham shaxs yana ikki oydan ortiq toʻlamasa, Jinoyat kodeksining 122-moddasi boʻyicha javobgarlik keladi: ikki yilgacha axloq tuzatish ishlari yoki bir yilgacha ozodlikdan mahrum qilish, xavfli retsidivist uchun — ogʻirroq. Qarz toʻliq toʻlansa, javobgarlikdan ozod qilinadi.

Javobgarlikka tortish masalasini odatda davlat ijrochisi qoʻzgʻatadi, lekin siz unga toʻlanmagan muddatlarni oʻzingiz eslatishingiz mumkin.

Agar toʻlovchi chet elga ketib qolgan boʻlsa

Doimiy yashash uchun yoki uch oydan ortiq muddatga chet elga ketayotgan shaxs aliment oluvchi bilan aliment toʻlash haqida kelishuv tuzishi shart. Buning oʻrniga u alimentni oldindan toʻlashi yoki majburiyatni taʼminlash uchun garov rasmiylashtirishi mumkin (Oila kodeksining 145-moddasi). Kelishib boʻlmasa, sud daʼvongizga koʻra alimentni qatʼiy summada belgilashi, uni bir yoʻla toʻlashni yoki aliment hisobiga mol-mulk berishni majburlashi mumkin.

Agar toʻlovchi allaqachon chet elda ishlayotgan boʻlsa:

• uning xorijdagi ish haqi ham aliment hisobida inobatga olinadi;
• daʼvoni Oʻzbekistondagi oʻz yashash joyingiz boʻyicha berishingiz mumkin;
• qarz MIB orqali Oʻzbekistondagi mol-mulk va hisobvaraqlardan undiriladi;
• Oʻzbekiston sudi qarorini u yashaydigan davlatda xalqaro shartnomalar tartibida ijro etish mumkin — Rossiya, Qozogʻiston va boshqa bir qator MDH davlatlari bilan 1993 yilgi Minsk huquqiy yordam konvensiyasi amal qiladi.

Qachon advokat chaqirish kerak

Bir bola uchun oddiy sud buyrugʻini koʻpincha mustaqil rasmiylashtirish mumkin. Advokat yordami quyidagi hollarda kerak:

• toʻlovchi norasmiy ishlaydi yoki daromadini yashiradi va qatʼiy summa belgilatish kerak;
• avval otalikni belgilash lozim;
• qarzdor chet elga ketgan, mol-mulki esa qarindoshlariga rasmiylashtirilgan;
• siz toʻlovchisiz va alimentni qonuniy kamaytirmoqchi yoki qarz hisobini eʼtiroz qilmoqchisiz.

Bunday vaziyatlarda natija daromad dalillariga va toʻgʻri tanlangan undirish usuliga bogʻliq. Bunday ishlarni qanday olib borishimiz haqida — oila va meros nizolari amaliyoti sahifasida.

Qisqacha

• Ulushlar: bir bola uchun 1/4, ikki bola uchun 1/3, uch va undan ortiq bola uchun 1/2.
• Eng kami — har bir bola uchun MHTEKMning 26,5 foizi: 2026 yil 1 sentyabrdan oyiga 360 400 soʻm.
• Notarial kelishuv ijro varaqasi kabi ishlaydi, uning uchun boj yoʻq.
• Nizo boʻlmasa — uch kunda sud buyrugʻi; aliment daʼvolari davlat bojidan ozod.
• Ikki oydan ortiq toʻlamaslik uchun — maʼmuriy javobgarlik (MJtKning 47⁴-moddasi), takrorlansa — jinoiy (JKning 122-moddasi).

Foto: perpetual.fostering, Wikimedia Commons (CC BY 2.0)